Duhân 13-14. ayetler

Ennâ lehümü'z-zikrâ ve kad câehüm rasûlün mübîn · Sümme tevellev anhü ve kālû muallemün mecnûn

"Öğüt almak nereden olacak onlara? Oysa kendilerine apaçık bir elçi gelmişti. Sonra ondan yüz çevirdiler ve 'öğretilmiş bir deli' dediler."

Ennâ Arapçada üç anlam taşır: nereden, nasıl, ne zaman. Ve üçünde de ortak olan bir şey vardır: soru, bilgi istemek için değil, imkânsızlığı bildirmek için sorulur (istifhâm-ı inkârî).

Yani cümle "ne zaman öğüt alacaklar?" diye sormuyor; "öğüt almaları nereden mümkün olsun?" diyor.

Ve gerekçe hemen arkasından geliyor: ve kad câehüm rasûlün mübîn.

Baştaki vâv hâl vâvıdır: "…hâlde". Ve kad + mâzî: gerçekleşmişliği pekiştirir.

Cümlenin mantığı şudur ve kaydedilmeye değer: öğüt almalarının imkânsızlığı, onların beceriksizliğinden değil, fırsatın zaten kullanılmış olmasından çıkarılıyor.

Yani ayet şunu diyor: öğüt zaten geldi. Yeni bir şey istemenin yeri yok.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum: azap altında yapılan iman teklifi reddedilirken, gerekçe olarak "samimi değilsiniz" denmiyor — "zaten denendi" deniyor. Ölçü niyet değil, tarih.

Kök birçok bölümde işlendi (Kāf, Kamer, A'lâ); tekrarlamıyorum.

Duhân'a özgü olan, kökün sûredeki iki geçişidir ve aralarındaki fark keskindir:

Aynı kök, sûrenin iki ucunda, iki zıt kipte.

Bunu kendi okumam olarak sunuyorum, dayanağı iki ayetin lafzıdır. Ve çelişki değildir: on üçüncü ayet azabın içindeki anı konuşuyor, elli sekizinci ayet azabın öncesindeki zamanı. Yani mesele öğüdün mümkün olup olmadığı değil, hangi anda mümkün olduğudur.

Ve bu, sûrenin bütün mantığını taşıyor: azap gelince yapılan başvurunun geçersizliği, başvurunun kendisinden değil, vaktinden geliyor.

Sûredeki beş mübînden üçüncüsü. Ve nitelenen şey bu kez bir kişidir.

Rasûlün mübîn için iki okuma nakledilir ve ikisi de kökün iki dalına dayanır:

Tercih dayatmıyorum.

Sümme Arapçada gecikmeli sıra bildirir: "sonra". Fâdan farkı, arada zaman geçmesidir.

Ve burada bir şey söylüyor: yüz çevirme, elçi gelir gelmez olmadı. Arada bir süre var.

Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum: ayet, reddi ani bir tepki olarak değil, bir süre sonra alınmış bir tavır olarak anlatıyor. Bu, on üçüncü ayetteki gerekçeyi güçlendiriyor — fırsat yalnız verilmedi, kullanılacak zamanı da vardı.

ت-و-ل kökü: tevellâ an — bir şeyden yüz çevirmek, sırtını dönmek. Kökün asıl anlamı yakınlık ve bitişikliktir (velî, mevlâ); tevellâ + an ise bu yakınlığın tersine dönmesidir. Kök Bakara ve Leyl gibi bölümlerde işlendi.

Ve dikkat çekici olan şudur: aynı kök kırk birinci ayette mevlâ olarak geri gelecek — "o gün hiçbir mevlâ bir mevlâya fayda vermez." Yüz çevirdikleri şeyle, o gün fayda vermeyecek şey aynı kökten. Bunu bir lafız gözlemi olarak kaydediyorum.

İki sıfat yan yana konuyor ve bu, dikkatle okunmayı hak ediyor, çünkü ikisi bir arada tuhaftır.

مُعَلَّم — kök ع-ل-م, II. bâbın ism-i mef'ûlü: "öğretilmiş". Yani birinden ders almış, kendi başına söylemiyor.

مَجْنُون — kök ج-ن-ن, ism-i mef'ûl: "cinlenmiş". Kökün somut anlamı örtmek, gizlemektir (cenne'l-leyl — gece örttü; cenîn — rahimde örtülü olan; cennet — ağaçları toprağı örten bahçe). Mecnûn — aklı örtülmüş.

Şimdi tuhaflığa bakalım:

İki itham birbirini bozuyor. Öğretilmiş biri deli olamaz; deli biri düzenli bir öğretim aktaramaz.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı iki kelimenin tanımıdır: karşı taraf tek bir açıklama üretemiyor, iki açıklamayı üst üste koyuyor. Ve bu, on üçüncü ayetteki teşhisi doğruluyor: ortada bir delil değil, bir reddetme kararı var — gerekçe sonradan aranıyor.

Ve bir dizim ayrıntısı: iki kelime arasında vâv yok. Muallemün mecnûn — "öğretilmiş bir deli". Bağlaçsız sıralama, iki sıfatı tek bir hükümde birleştiriyor; yani iki ayrı iddia gibi değil, tek bir hakaret gibi söyleniyor. Bu da onların sözünü bir tahlil değil, bir savurma hâline getiriyor.