Duhân 29. ayet

Fe-mâ beket aleyhimü's-semâü ve'l-ardu ve mâ kânû munzarîn

"Gök ve yer onlara ağlamadı; onlara mühlet de verilmedi."

Bu ayet, sûrenin en çok konuşulan ifadelerinden biridir ve ayrıntılı ele alınmayı hak ediyor.

Kök Necm'de geçti (ve enne hüve adhake ve ebkâ — "güldüren de ağlatan da O'dur").

Somut anlamı: gözden yaş gelmesi; ve dilciler kökün iki dalını kaydeder — sesli ağlama (bükâ uzatmalı okunduğunda) ve sessiz gözyaşı (bükan). Kur'an'daki kullanımlarda ayrım her zaman işlemez.

Cansız varlıklara insanî bir fiil veriliyor. Arap belâgatinde buna teşhîs (kişileştirme) denir.

Kāf'de bu kavram işlenmiş ve bu ayet orada zaten anılmıştı:

"Arapça belâgatte buna teşhîs (cansıza kişilik verme) denir ve Kur'an'da birkaç yerde kullanılır: göğün ve yerin ağlaması (Duhân 44/29), göklerin ve yerin 'isteyerek geldik' demesi (Fussilet 41/11), derilerin konuşması (Fussilet 41/21)."

Oraya dayanıyorum ve buradaki özel durumu açıyorum.

Bu ayetin anlaşılmasında en çok başvurulan arka plan, Arap şiirindeki bir mübalağa geleneğidir.

Nakledildiğine göre Araplar, büyük bir adam öldüğünde onun için ağıt yakarken "gök ona ağladı", "yer ona ağladı", "yıldızlar karardı", "rüzgâr ondan sonra durdu" gibi ifadeler kullanırlardı. Bu, kişinin kaybının evrensel ölçekte hissedildiğini söylemenin şiirsel yoluydu.

Bu geleneği iddiasız aktarıyorum: belirli bir şiir ya da beyit nakletmiyorum, çünkü lafzından emin olmadığım bir metni nispet etmek bu tefsirin kurallarına aykırıdır. Kaydettiğim şey, klasik tefsir ve belâgat kitaplarında bu kullanımın Araplarda bilindiğinin nakledilmesidir.

Ve eğer bu arka plan doğruysa, ayetin işi şudur: Kur'an, muhatabının bildiği bir övgü kalıbını alıyor ve olumsuzluyor.

Yani cümle bir bilgi vermiyor — bir beklentiyi karşılıksız bırakıyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı olumsuzlamanın biçimidir. Şöyle görülebilir: bir kişi için "gök ona ağlamadı" demek, ancak "gök ona ağlar" diye bir söz kalıbı varsa anlam kazanır. Yokluk, ancak beklenen bir şeyin yokluğuysa haber değeri taşır.

Müfessirler ifadenin ne anlattığı üzerinde ayrılır ve tercih dayatmıyorum:

Üç görüş de nakledilir. Bu tefsirde tercih ilan etmiyorum.

Ama bir dil verisi kaydedilebilir ve tercih değildir: ayetin fiili olumsuzdur. Yani metin, gök ve yerin kimin için ağladığını söylemiyor. Söylediği tek şey, bunlar için ağlamadığıdır. Olumlu tarafın ne olduğu bu ayetten çıkarılamaz — çıkarılan her şey ayetin dışından gelir.

Şimdi ayetin yirmi beş-yirmi sekizinci ayetlerle bağına bakalım, çünkü asıl işi orada görünüyor.

Yirmi beşinci ayetten yirmi sekizinciye kadar bir liste vardı: bahçeler, pınarlar, ekinler, konaklar, refah — ve hepsi başkasına geçti.

Yirmi dokuzuncu ayet bu listeye bir madde daha ekliyor gibi görünüyor; ama eklediği şey bir mal değil, bir tepki.

Bunu kendi okumam olarak sunuyorum, dayanağı ayetlerin sırasıdır: liste sahip olunanlardan başlayıp geride bırakılana doğru gidiyor. Ve son madde, öncekilerin hepsini yeniden ölçüyor.

Çünkü şu soru sorulabilir: bir insan bunca şeye sahip olduysa, bir iz bırakmış olmaz mı? Ayet buna cevap veriyor: kayıt yok.

Ve bu, insanın en yaygın avuntusuna dokunuyor — kendi okumam olarak veriyorum: insan, sahip olduklarının kendisinden sonra da bir anlam taşıyacağını umar; anılmak, arkasından üzülünmek, yerinin boş kalması. Ayet, mülkün el değiştirmesini anlattıktan sonra, bu umuda da bakıyor.

Kök birçok bölümde işlendi (Bakara, Kāf, Abese, Mutaffifîn); somut anlamı bakmaktır.

Ama burada IV. bâbdadır ve anlam değişir: enzara — mühlet vermek, süre tanımak. Munzar — kendisine mühlet verilen.

İki anlam arasındaki bağ dilcilerce şöyle kurulur: mühlet vermek, beklemek ve bakmaktır — birinin işini bitirmesini gözlemektir.

Ve şimdi sûre içindeki nükteye geliyoruz.

Sûre onuncu ayette muhataba irtekib (gözetle) demişti — yani bir bekleyiş emri. Yirmi dokuzuncu ayette Firavun hanedanı hakkında mâ kânû munzarîn deniyor — onlara bekleme süresi tanınmadı.

İki kök de bekleme alanındadır ve iki ayrı yöne çalışıyor: biri bekleyen kişiyi anlatıyor, öteki bekletilmeyen kişiyi.

Bunu kendi okumam olarak sunuyorum; iki kökün lafzı ve anlamı doğrulanabilir, aralarında bir ilişki kurmak benim yorumumdur.

Ve cümlenin kalıbı: mâ kânû munzarîn — kâne + ism-i mef'ûl, olumsuz. Üçüncü ayetteki innâ künnâ münzirîn ile aynı kalıp. Yani sûre uyarma vasfını kâne ile veriyordu; mühlet verilmemesini de aynı kalıpla veriyor.