Duhân 7-8. ayetler

Rabbi's-semâvâti ve'l-ardı ve mâ beynehümâ, in küntüm mûkınîn · Lâ ilâhe illâ hüve yuhyî ve yümît, rabbüküm ve rabbü âbâikümü'l-evvelîn

"Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbi — kesin olarak inanıyorsanız. O'ndan başka ilâh yoktur; diriltir ve öldürür. Sizin Rabbiniz, önceki atalarınızın da Rabbi."

Kelime mecrûrdur (esreli) ve bir önceki ayetteki rabbikeye bedeldir. Yani "Rabbinden" dendikten sonra o Rab tanımlanıyor.

ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا — ve bu terkip sûrede üç kez geçecek:

İki geçişte ve mâ beynehümâ var, ortadaki geçişte yok. Yirmi dokuzuncu ayette gök ve yer bir fâil olarak duruyor (ağlamadılar), diğer ikisinde bir nesne olarak (Rabbi olunan, yaratılan).

Bunu doğrulanabilir bir tekrar olarak kaydediyorum. Terkibin arasındaki fark yorum değil, lafız verisidir.

Ahkāf 46/3'te aynı terkip mâ halaknâ… illâ bi'l-hakkı ve ecelin müsemmâ içinde geçiyordu ve orada işlendi; otuz sekizinci ayette oraya dayanacağım.

Cümlenin sonuna bir şart ekleniyor: "eğer kesin olarak inanıyorsanız."

Ve şartın cevabı söylenmiyor. Arapçada buna hazf denir ve Kāf 50/3'te benzer bir yarım bırakma işlenmişti.

Şart cümlesinin ne işe yaradığı üzerinde iki okuma nakledilir:

Tercih dayatmıyorum.

ي-ق-ن kökü: şüphenin kalmaması, suyun dibe çökmesi gibi bilginin yerine oturması. Kök Tekâsür ve Hâkka'de ilme'l-yakīn / ayne'l-yakīn / hakka'l-yakīn terkipleri üzerinden işlendi; Vâkıa 56/95'te de tablo halinde verildi. Tekrarlamıyorum.

Buraya eklenecek olan kalıptır: mûkınîn — IV. bâbın ism-i fâili. Yani "yakīn sahibi olan" değil, "yakīne ulaşmış olan". Kalıp, bir varış bildiriyor.

Arapçanın en bilinen olumsuzlama yapısı: lâ-i nâfiye li'l-cins. "Cinsi olumsuzlayan lâ." Yani "bir ilâh yok" değil, "ilâh diye bir şey yok" — türün tamamı kaldırılıyor, sonra illâ ile tek bir istisna konuyor.

Yapının işleyişi şudur ve kaydedilmeye değer: cümle önce hepsini siler, sonra birini geri koyar. Sıra tersine olsaydı (hüve ilâhün — "O bir ilâhtır") aynı şey söylenmiş olmazdı.

İki fiil de IV. bâbdır: ahyâ (diriltti) ve emâte (öldürdü). Yani ikisi de başkasına yaptırma kalıbında.

Sıra dikkat çekicidir: önce diriltmek, sonra öldürmek.

Türkçede beklenen sıra tersidir — önce yaşam, sonra ölüm dediğimizde bir hayatı anlatırız. Ama Kur'an bu ikiliyi çoğunlukla bu sırayla verir ve sıranın kendisi bir şey söylüyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı sûrenin bağlamıdır: sûre birazdan (35. ayet) şu itirazı nakledecek — "tek bir ölümümüz var, o kadar; diriltilecek değiliz." Yani karşı taraf sırayı hayat → ölüm → son diye kuruyor.

Sekizinci ayet ise sırayı diriltmek ile başlatıyor. Ve yuhyî fiili muzâridir: süreklilik bildirir. Yani bir kerelik değil, tekrarlanabilir.

Cümle, otuz beşinci ayetteki itiraza yirmi yedi ayet önceden cevap vermiş oluyor. Bu bağı ben kuruyorum; iki ayetin lafzı ise doğrulanabilir.

Bu terkip, Kur'an'ın en dikkat çekici hamlelerinden birini yapıyor.

Mekke'de karşı tarafın en sık öne sürdüğü gerekçe atalardır: "biz atalarımızı bir din üzere bulduk." Yani atalar, karşı tarafın delilidir.

Ve ayet o delili elinden almıyor; sahibini değiştiriyor: rabbü âbâikümü'l-evvelîn — "önceki atalarınızın da Rabbi".

Kendi okumam olarak kaydediyorum: cümle "atalarınız yanlıştaydı" demiyor. "Atalarınızın da Rabbi O'dur" diyor. Yani atalara yapılan atıf reddedilmiyor, kaynağına kadar götürülüyor. Ataların da bir Rabbi vardı; zincir onlarda bitmiyor.

ٱلْأَوَّلِينَ — kök أ-و-ل. Ve bu kök sûrede üç kez geçecek:

Sûre "ilk" kelimesini üç kez kullanıyor ve üçünde de bir son iması var: ilk atalar (öncesi var mı?), ilk ölüm (ikincisi var mı?), ilk ölüm (ve başkası yok).

Bunu bir örüntü olarak kaydediyorum; sûrenin bilinçli bir kelime oyunu kurduğu iddiasında değilim.