Kāf 19. ayet

Ve câet sekratü'l-mevti bi'l-hakk; zâlike mâ künte minhu tahîd

"Ve ölüm sarhoşluğu hak ile geldi. İşte bu, senin kaçıp durduğun şeydi."

Bu ayet, sûrenin en keskin dönüşünü yapıyor ve bunu bir tek harfle yapıyor.

Buraya kadar anlatım üçüncü şahıstı: acibû (şaştılar), kezzebû (yalanladılar), hum (onlar), nefsühû (onun nefsi).

Bu ayetin ikinci yarısında birden ikinci tekil şahsa geçiliyor: künte — "sen".

Arapçada buna iltifât (hitabın yön değiştirmesi) denir ve Kur'an'da sık kullanılır. Ama buradaki kullanımın yeri özeldir: hitap tam olarak ölüm anında sana dönüyor.

Bunu kendi okumam olarak veriyorum ve dayanağı dizimdir: sûre boyunca "onlar" diye anılan grup, ölüm sahnesine gelindiğinde tekilleşiyor. Çünkü ölüm tekil bir olaydır. Kimse toplulukla ölmez.

Vâkıa bahsinde benzer bir hareket kaydedilmişti: sûrenin "en genişten (bütün insanlık) en dara (bir yatakta ölmekte olan tek bir insan)" inmesi. Kāf aynı hareketi yapıyor, ama daha kısa yoldan: bir fiil kipiyle.

Kelimenin kökü, sanılandan farklı bir yerden gelir ve bu, ayeti okumayı değiştirir.

Kökün asıl anlamı: kapatmak, tıkamak, bendlemek.

• سَكَرَ النَّهْرَ — nehri bendledi, akışını kesti.
• سِكْر — bend, set; suyun önüne çekilen engel.
• سُكْر — sarhoşluk. Yani aklın önüne çekilen set.
• سَكْرَة — sarhoşluk hâli; bir defalık, yoğun hâl (fa'le vezni tek seferliği bildirir).

Kur'an bu kökü "kapanma" anlamında açıkça kullanır:

"Derlerdi ki: gözlerimiz bağlandı/kapandı (sükkiret ebsârunâ); hayır, biz büyülenmiş bir topluluğuz." (Hicr 15/15)

Orada fiil göz için kullanılıyor ve anlamı örtülme, kapanmadır.

Yani sekre, keyif veren bir hâli değil, kapanan bir hâli adlandırıyor. Sarhoşluk, Arapçada aklın önünün kesilmesidir.

Ve ayette anlatılan şey budur: ölüm anında zihnin berraklığının kapanması, algının bulanması, kişinin kendinden geçmesi.

Bu, gözlenebilir bir şeydir ve zorlama gerektirmez. Ölüme yaklaşan bir bedende bilincin bulanması, tıbben bilinen bir süreçtir.

Ve şimdi ayetin ikinci hamlesi geliyor.

Ölüm sarhoşluğu "hak ile" geliyor. Yani bilinci kapatan şey, aynı anda gerçeği getiriyor.

Bu bir karşıtlık gibi görünüyor ve öyle olması muhtemelen kasıtlıdır:

Yani aynı an, bir şeyi kapatırken başka bir şeyi açıyor.

Ve bu tam olarak yirmi ikinci ayetin söyleyeceği şeydir: "senden perdeni kaldırdık, bugün gözün keskin." Ölüm anı, sûrede iki kez ve iki ayrı kelimeyle "kapanan bir şeyin altından açılan bir şey" olarak anlatılıyor.

Bunu kendi okumam olarak veriyorum; dayanağı, iki ayetteki yapı benzerliğidir.

Ve bi'l-hakk ifadesi, beşinci ayetteki bi'l-hakk ile de bağlıdır (yukarıda tablo hâlinde verildi): yalanladıkları şey, ölümle birlikte geliyor.

Kıraat kaynaklarında bu ayet için farklı bir okuyuş nakledilir:

ve câet sekratü'l-hakkı bi'l-mevt — "hakkın sarhoşluğu ölümle geldi."

Bu okuyuş mütevâtir kıraatlerden değildir; şâz sayılır ve namazda okunmaz. Nakledilmesi, kelimelerin yerinin anlamı nasıl değiştirdiğini göstermesi bakımından ilgi çekicidir:

Bu okuyuşu bir bilgi olarak aktarıyorum; kime nispet edildiği konusunda kesin bir şey söylemiyorum ve tefsiri mütevâtir okuyuş üzerine kuruyorum.

Somut anlamı: yoldan sapmak, yana çekilmek, kaçınmak.

• حَادَ عَنِ الطَّرِيق — yoldan saptı, yolu bıraktı.
• حَيْدَة — sapma, kaçınma.
• حَيْد — bir dağın ya da kayanın çıkıntısı; yoldan çıkıp yana taşan kısım.

Kökün merkezinde yana kaçmak var — karşı çıkmak değil, yan çizmek.

Ve bu, ayetin en ince tarafıdır.

Ölümden kaçınmak, ölümü inkâr etmek değildir. Kimse ölümü inkâr etmez. Yapılan şey, ondan yan çizmektir: konusunu açmamak, düşünmemek, "sonra düşünürüm" demek.

Fiil muzâri: tahîd — "kaçınıp durduğun". Süreklilik bildiriyor. Yani bir kerelik bir kaçış değil, ömür boyu sürdürülen bir yan çizme.

Ve fiilin nesnesi minhu (ondan) ile geliyor: mâ künte minhu tahîd. Kaçınılan şey ölümdür ve ayet onu işaret zamiriyle anıyor: zâlike — "işte bu".

Yani sahne şudur: ömür boyu adı konmamış, bakılmamış, yan çizilmiş bir şey — ve şimdi karşında duruyor, parmakla gösteriliyor.

Ölümden yan çizmek, modern hayatın en kurumsallaşmış alışkanlıklarından biridir.

Ölüm hastaneye taşındı, evden çıktı. Cenaze işleri profesyonelleşti. Yaşlılık gizlendi. Hastalık dille yumuşatıldı. Çocuklar cenazelerden uzak tutuluyor.

Bunların hiçbiri inkâr değil. Kimse "insan ölmez" demiyor. Yapılan şey tam olarak hayddır: yan çizmek.

Ve ayetin söylediği şey bir azarlama değil, bir tespit: kaçınmak, karşılaşmayı engellemiyor.

Bir kayıt daha gerekiyor: ayet ölümü sürekli düşünmeyi de emretmiyor. Söylediği şey, ondan kaçmanın işe yaramadığı. Aradaki fark, yaşanabilir bir hayatla korkuyla felç olmuş bir hayat arasındaki farktır.