Kāf 30. ayet

Yevme nekūlü li-cehenneme heli'mtele'ti ve tekūlü hel min mezîd

"O gün cehenneme deriz: doldun mu? O da der ki: daha var mı?"

Sûrenin en çarpıcı sahnesi budur ve gücü, anlattığı şeyden çok anlatma biçimindedir.

İki cümle. Bir soru, bir soru. Ve iki taraftan biri cehennemdir.

Arapça belâgatte buna teşhîs (cansıza kişilik verme) denir ve Kur'an'da birkaç yerde kullanılır: göğün ve yerin ağlaması (Duhân 44/29), göklerin ve yerin "isteyerek geldik" demesi (Fussilet 41/11), derilerin konuşması (Fussilet 41/21).

Burada kişileştirilen şey cehennemdir. Ve verilen tek özellik iştahtır.

Şimdi teşhisin burada tam olarak ne yaptığına bakalım, çünkü mesele bir süs sanatı değildir.

Bir. Sayıyı ortadan kaldırıyor. Ayet "cehennem çok geniştir" demiyor; bir ölçü, bir rakam, bir hacim vermiyor. Bunun yerine, doymayan bir şey gösteriyor. Ölçü verilseydi zihin onu kavrar ve sınırlardı. Doymamak kavranamaz.

İki. Sahneyi diyaloga çeviriyor. Hüküm anlatılmıyor; konuşuluyor. Ve konuşmanın tarafı, cezanın mekânıdır. Yani ceza, pasif bir yer olmaktan çıkıp bir taraf hâline geliyor.

Üç. Soruyu tersine çeviriyor. Soruyu soran Allah'tır: "doldun mu?" Beklenen cevap "doldum" ya da "dolmadım"dır. Gelen cevap ise bir sorudur. Yani cevap verilmiyor; istek belirtiliyor.

Dört. Ve tam burada, kelime sûrenin öbür yarısına köprü kuruyor. Buna beş ayet sonra döneceğim.

Bu dört maddeyi kendi çözümlemem olarak sunuyorum.

Ve burada gerçek bir anlam ihtilafı var; gizlenmemeli.

هَلْ Arapçada soru edatıdır, ama Arapçada soru edatları her zaman gerçek soru sormaz; bazen inkâr ya da red bildirir (istifhâm-ı inkârî).

İki okuma da klasik tefsirlerde nakledilir ve ikisi de dilin izin verdiği sınırlar içindedir.

Bir gözlem kaydedebilirim, tercih olarak değil: ikinci okuma, sorunun cevabını doğrudan verir ("doldun mu?" — "doldum"). Birinci okuma ise cevabı vermeyip talep bildirir, ve bu, sorunun neden sorulduğunu daha iyi açıklar.

Ayrıca Kur'an başka bir yerde şu ifadeyi kullanır: "Andolsun cehennemi cinlerden ve insanlardan dolduracağım" (Hûd 11/119; Secde 32/13 benzeri ifade). Bu ayetler doluluğun gerçekleşeceğini söyler; ama Kāf'taki sorunun hangi anda sorulduğunu belirlemez.

Tercih dayatmıyorum. Ve şunu belirtmek gerekiyor: otuz beşinci ayetle kurulacak bağ, birinci okumada daha keskin, ikinci okumada daha zayıf ama yine de geçerlidir — çünkü bağı kuran şey kelimenin kendisidir, anlamı değil.

Dolmak. Mele'e — doldurdu; mel'ân — dolu; mele' — bir topluluğun ileri gelenleri (bir meclisi dolduranlar).

Fiil iftiâl babında ve dişil hitap kipinde: imtele'ti — "sen doldun mu (ey cehennem)". Cehennem kelimesi Arapçada müennes kabul edilir.

Ve iftiâl babı burada bir şey ekliyor: dolma işinin kendiliğinden ve tamamlanmış olması.

Artmak, çoğalmak. Ziyâde — fazlalık; mezîd — artırma, fazla, daha çok.

Kelime mimli masdar ya da ism-i mef'ûl olabilir: "artırma" ya da "artırılan". İki çözümleme de aynı yere çıkıyor: daha fazlası.

Bu kalıp sûrede iki kez geçiyor ve ikisi de bir ayetin son kelimeleridir:

İki soru birbirinin tersi: biri daha çok almak istiyor, öteki çıkacak yer arıyor.

Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum; iki kalıp da metinde durur ve ikisi de fâsıla konumundadır.