Zâriyât 12. ayet

Yes'elûne eyyâne yevmü'd-dîn "Soruyorlar: 'Hesap günü ne zamanmış?'"

Kıyâme 75/6 bahsinde birebir aynı yapıdaki soru ele alındı: yes'elü eyyâne yevmü'l-kıyâme. Ve orada kaydedilenler şunlardı:

• Eyyâne ile metâ arasında dilcilerin bir kısmının naklettiği fark aktarıldı ve üzerine hüküm bina edilmedi.
• Kelimenin Kur'an'daki kullanımının bir örüntü gösterdiği kaydedildi ve bu ayet orada zaten anıldı.
• Sorunun kipi çözümlendi: soru "olacak mı" değil "ne zaman"dır; yani görünüşte bir kabuldür ama kabul kılığında bir meydan okumadır.
• Ve sorunun erteleme aracı olduğu gösterildi: bir şeyin tarihi belirsizse, o şey bugünü bağlamaz; soru hükmü askıya alır.
• Kur'an'ın soruya cevap vermediği, tarih yerine sahne açtığı kaydedildi.

Bunları tekrarlamıyorum. Buraya eklenecek üç şey var: fiilin çoğul olması, sorunun sûre içindeki yeri, ve verilen cevabın biçimi.

Kıyâme'de fiil tekildi: yes'elü — "soruyor". Ve orada sûre bir adamın iki sorusu arasına kıyamet sahnesini yerleştiriyordu.

Burada fiil çoğul: yes'elûne — "soruyorlar".

Fark, sûrelerin kurulumundan geliyor. Kıyâme bir kişiyi izliyordu; Zâriyât bir topluluğu tarif ediyor — sekizinci ayetten beri hitap çoğuldur (inneküm).

Ve çoğul olması sorunun niteliğini değiştiriyor. Tek kişinin sorduğu soru bir merak ya da bir itiraz olabilir. Bir topluluğun aynı soruyu sorması ise bir kalıptır: soru dolaşımdadır, tekrarlanır, birinden ötekine geçer.

Bu, elli üçüncü ayetteki soruyla birleşiyor: "bunu birbirlerine mi tavsiye ettiler?" Yani sûre, tekrarlanan sözlerin nasıl dolaştığıyla ilgileniyor.

Soru boşlukta durmuyor. Dizilime dikkat:

6. ayet: inne'd-dîne le-vâkı' — hesap gerçekleşecek. 10. ayet: kutile'l-harrâsûn — tahminciler. 11. ayet: fî ğamratin sâhûn — kaplanmış ve dalgın. 12. ayet: eyyâne yevmü'd-dîn — "ne zamanmış?"

Yani soru, bir teşhisin ardından geliyor. Metin önce soranların halini tarif ediyor — tahminle konuşan, kaplanmış, dalgın — sonra sorularını aktarıyor.

Sıra, sorunun nereden çıktığını söylüyor. Kıyâme'de soru bir niyete bağlanmıştı (yefcura emâmeh — önünü yarmak istiyor). Burada bir hale bağlanıyor: sorunun kaynağı bir plan değil, bir dikkat kaybı.

İki sûre iki farklı kaynak gösteriyor ve ikisi de mümkündür. Bunu bir karşılaştırma olarak kaydediyorum.

Kıyâme'de sorunun cevabı bir sahneydi. Burada da öyle — ama sahne farklı bir yerden başlıyor.

Bir sonraki ayet: yevme hüm ale'n-nâri yuftenûn — "o gün, ateşin üzerinde sınanacakları gün."

Yani cevap, bir tarih değil bir zaman zarfı. Yevme — mansûb, ve bir önceki ayetteki yevmü'd-dîne bağlanıyor.

Soru "hangi gün?" diyor; cevap "şu gün" diyor ama günü takvimle değil, o gün olacak şeyle tanımlıyor. Kıyâme bölümünde kaydedilen tespit birebir geçerli: soru "ne zaman?" diye soruluyor, cevap "nasıl olacak" diye geliyor.