Zâriyât 57-58. ayetler

Mâ ürîdü minhüm min rızkın ve mâ ürîdü en yut'ımûn · İnnallâhe hüve'r-Rezzâku zü'l-kuvveti'l-metîn "Onlardan bir rızık istemiyorum; beni doyurmalarını da istemiyorum. Şüphesiz rızkı veren, sarsılmaz güç sahibi olan Allah'tır."

Yukarıda kaydedildiği gibi: elli yedinci ayet, elli altıncı ayetten çıkarılabilecek yanlış sonucu kapatıyor.

Ve kapatma biçimi dikkat çekicidir: iki aşamalı.

Birinci: mâ ürîdü minhüm min rızkın — onlardan rızık istemiyorum. İkinci: ve mâ ürîdü en yut'ımûn — beni doyurmalarını istemiyorum.

İki cümle aynı şeyi mi söylüyor? Hayır. Ve fark, kelimelerin kalıbındadır:

Yani birinci cümle "malınızı istemiyorum", ikinci cümle "hizmetinizi istemiyorum" diyor.

Ve ikisi ayrıdır. Bir efendi kölesinden hem mal hem hizmet bekleyebilir; ayet ikisini de ayrı ayrı reddediyor.

Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum.

Ve fiilin seçimi tarihî bir arka plana bakıyor.

Kök: ط-ع-م. Mâûn 107/3 bahsinde bu kök işlendi (taâmi'l-miskîn); tekrarlamıyorum. Özeti: taâm hem "yemek" (madde) hem "yedirmek" (fiil) anlamına gelebilir ve bu ikili imkân, oradaki tamlamanın okunuşunu belirliyordu.

İf'âl babı (at'ame) — yedirmek, doyurmak.

Ve ayetin bu fiili seçmesinin somut bir karşılığı var. Eski Yakın Doğu'nun pek çok dinî geleneğinde tapınağa yiyecek sunma merkezî bir ibadet biçimiydi: tanrıya yemek takdim edilir, kurban sunulur, sofrası kurulurdu.

Kur'an bu tasavvuru başka yerde de açıkça reddeder — kurbanın kendisi hakkında: "Onların ne etleri ne kanları Allah'a ulaşır; O'na ulaşan sizin takvânızdır" (Hac 22/37).

Yani elli yedinci ayet, kulluğun bir "besleme" işlemi olmadığını söylüyor. Ve bu, muhatabın çevresindeki dinî pratiklere doğrudan bakan bir kayıttır.

Bunu tarihî arka plan olarak kaydediyorum; Hac 22/37 ayeti Kur'an'ın kendi içinden gelen karinedir.

Kök: ر-ز-ق. Yukarıda 51/22 bahsinde işlendi.

Ve kalıp fa''âl vezninde: Arapçada meslek ve süreklilik bildiren kalıp. Yukarıda harrâs (51/10) için aynı vezin kaydedilmişti.

İki kelimeyi yan yana koymak öğretici:

Sûre aynı vezni iki uçta kullanıyor: sürekli tahmin eden ve sürekli veren.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum; iki kelimenin vezni tartışmasızdır, aralarındaki ilişkiyi kuran benim ve kasıtlı bir düzen iddiası değildir.

Ve er-Rezzâk, sûrenin dördüncü ayetiyle halkayı kapatıyor. Yukarıda 51/22 bahsinde kaydettiğim örgü tamamlanıyor:

4. ayet: el-mukassimâti emrâ — paylaştıranlar (fâil adsız). 22. ayet: ve fi's-semâi rizkuküm — nesne konuyor. 58. ayet: innallâhe hüve'r-Rezzâk — fâil adlandırılıyor.

Sûre bir işle açılıyor, işin nesnesini ortada söylüyor, sonunda işi yapanın adını veriyor.

قُوَّة — kök ق-و-ي: güç, kuvvet. Genel kelime.

مَتِين — kök م-ت-ن. Ve bu kelimenin somut anlamı ilginçtir:

• مَتْن — sırt, bir şeyin sert ve dayanıklı kısmı; yerin sert yüzeyi; kitabın esas metni (Türkçedeki "metin" bu koldan).
• مَتُنَ — sağlam oldu, dayanıklı oldu.
• مَتِين — sağlam, kopmaz, dayanıklı.

Yani iki kelime aynı şeyi söylemiyor:

Ve ikisinin bir arada olması ayetin bağlamıyla uyumludur. Rızık vermek sürekli bir iştir; sürekli iş, anlık güçle değil dayanıklılıkla yapılır.

Bir gramer nüktesi: el-metîn kelimesi merfû okunmuş ve zü'l-kuvveti tamlamasındaki el-kuvveye değil, er-Rezzâka sıfat yapılmış. Yani sağlam olan güç değil, güç sahibi. Klasik kaynaklarda bu okuyuş üzerinde durulur; farklı i'râb ihtimalleri de kaydedilir. Okuyuş farklarını kesin veremediğim için isim ve nispet yazmıyorum.

Ve kelimenin sûre içindeki yankısı: Kalem sûresi bölümünde fasıla dökümü verilirken metîn kelimesi anılmıştı (Kalem 68/45). İki sûrede de kelime aynı bağlamda geçiyor: mühlet verenin gücü.