Kamer 15. ayet

Velekad tereknâhâ âyeten fehel min müddekir "Andolsun ki onu bir işaret olarak bıraktık. Öğüt alan var mı?"

Bu ayet tam nakarat değildir. Nakaratın ikinci yarısını (fehel min müddekir) taşır, birinci yarısını taşımaz. Sûrede bu durum iki kez vardır: burada ve elli birinci ayette.

Üç birinci yarı, tek bir ikinci yarı. Ve üçü de وَلَقَدْ ile başlıyor.

Yani sûrede fehel min müddekir sorusu, üç ayrı şeye bağlanıyor:

1. Bırakılmış bir işarete (15) — geçmişte olan bir olayın kalıntısı. 2. Kolaylaştırılmış bir Kur'an'a (17, 22, 32, 40) — elde duran metin. 3. Helâk edilmiş benzerlere (51) — muhatabın kendi türünden olanlar.

Yani soru üç ayrı kaynağa dayanıyor: olay, metin, ve muhatabın kendisi. Ve üçünde de aynı cümleyle bitiyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. Üç ayetin lafızları ve dağılımı metin verisidir; üçlü tasnif benimdir.

Kök: ت-ر-ك. Bırakmak, terk etmek, geride bırakmak. Türâs / terike — miras, geride bırakılan mal.

Fiil bir şeyin kaldırılmadığını bildirir. Yani ayet "onu yaptık" demiyor; "kaldırmadık" diyor. İşaret, olaydan geriye kalan şeydir.

هَا zamiri neye dönüyor? Ayette söylenmiyor ve ihtilaf vardır:

Tercih dayatmıyorum. İkinci görüş metinle en az sürtüşen olandır, çünkü âyet Kur'an'da genellikle bir olayı ya da delili adlandırır. Ama gemi okuması da zayıf değildir; Kur'an başka yerde geminin kalıntısına işaret eder gibi konuşur: "Onu ve gemi halkını kurtardık ve onu âlemlere bir işaret kıldık" (Ankebût 29/15).

Ankebût 29/15 ile bu ayet birlikte okunmaya değer: orada ce'alnâhâ (kıldık), burada tereknâhâ (bıraktık). Kılmak yapmadır; bırakmak yapmamadır. İki fiil aynı sonucu iki ayrı yönden söylüyor.

Kök: ذ-ك-ر. Bu kök bu tefsirde en çok işlenen köklerden biridir — A'lâ, Müddessir, Abese, Hâkka, Zâriyât ve daha birçok yerde. Somut anlamı: hatırlamak, anmak, akılda tutmak.

Buradaki mesele kelimenin biçimidir ve dikkat gerektirir.

مُدَّكِر, aslında مُذْتَكِرdir: إِفْتِعَال (VIII. bâb) kalıbının ism-i fâili, iddekera fiilinden.

Ses değişimi iki adımda olmuştur: 1. Kökün ذ harfi ile bâbın ت harfi yan yana geliyor: müzteki r. 2. İki harf birbirine uyum sağlıyor ve دde birleşiyor (idgâm): müddekir.

Aynı türden bir dönüşüm bu sûrede iki kez daha var: مُزْدَجَر (4) ve ٱزْدُجِرَ (9) — orada ز'nın etkisiyle ت, د olmuştu. Ve ٱصْطَبِرْ (27) — orada ص'nın etkisiyle ت, ط olacak.

Yani sûre, VIII. bâbın üç ayrı ses uyumunu bir arada gösteriyor: müzdecer (ز→د), müddekir (ذ→د), ıstabir (ص→ط). Bunu bir dil verisi olarak kaydediyorum; buradan anlam çıkarmıyorum.

VIII. bâbın anlam katkısı ise şudur: kalıp burada çaba ve edinme bildirir. Zekera hatırlamaktır; iddekera öğüt edinmek, ders çıkarmaktır. Yani kelime pasif bir hatırlamayı değil, bir şeyi alıp kendine mal etmeyi anlatıyor.

Soru üç öğeden ibarettir ve üçü de anlamlıdır.

هَلْ — soru edatı. E- (hemze) ile hel arasında dilcilerin kaydettiği fark: hel tasdik sorusu sorar (var mı / oldu mu), hemze ise hem tasdik hem tasavvur sorusu sorabilir (bu mu, o mu). Burada hel var: soru "kim" değil, "var mı"dır.

مِنْ — bu min, dilcilerin istiğrâk ya da zâide dediği türdendir. Hâkka bölümünde aynı yapı işlenmişti (fe-hel terâ lehüm min bâkıye). İşlevi olumsuzluğu ya da sorguyu tam kapsayıcı hale getirmektir: "herhangi biri", "bir tek kişi bile".

مُّدَّكِرٍ — nekire (belirsiz). Bir isim değil, bir sıfat aranıyor.

Üçünü birleştirirsek soru şu hale geliyor: "Öğüt edinen bir tek kişi var mı?"

Ve Rahmân'ın nakaratıyla farkı tam burada görünüyor. Rahmân'ın sorusunda muhatap zamiri vardır (Rabbi-kümâ, tükezzibâ-n): soru sana sorulur. Kamer'in sorusunda hiçbir zamir yoktur: soru ortaya sorulur, cevabı verecek olan kendini o boşluğa koyar.

Yukarıda "Rahmân'ın nakaratı ile Kamer'in nakaratı" bölümünde bu farkı tablo halinde vermiştim; burada gramerdeki karşılığını gösteriyorum.