Kamer 3. ayet

Ve kezzebû ve'ttebeû ehvâehüm; ve küllü emrin müstekırr "Yalanladılar ve heveslerine uydular. Her iş yerini bulacaktır."

Kezzebû — yalanladılar. Kök: ك-ذ-ب, ve fiil تَفْعِيل (tef'îl, II. bâb) kalıbındadır. Bu kalıp burada nispet bildirir: birine yalancı demek, bir sözü yalan saymak. Kezebe yalan söylemektir; kezzebe başkasını yalancı saymaktır. İki ayrı iş.

Bu fiil sûrenin omurga fiillerindendir; dört kıssanın dördü de bu fiille açılır (9, 18, 23, 33) ve beşincisi de bununla devam eder (42).

İttebeû ehvâehüm — heveslerine uydular. هَوَىٰ / هَوَاء kökü: ه-و-ي. Bu kök Kâria ve Nâziât'de işlendi: hevâ, yüksekten aşağı düşmektir. Hâviye — düşen, ya da içine düşülen derin uçurum.

Ve هَوًى (hevâ) — insanın meyli, arzusu — aynı köktendir. Dilcilerin naklettiği izah: arzu, insanı aşağı çeken şeydir; nefis ona doğru düşer. Bu izahı naklediyorum, kesin etimoloji olarak sunmuyorum.

Kelimenin çoğul gelmesi (ehvâ') üzerinde durmaya değer. Hidayet Kur'an'da tekildir (sırât, sebîl, hüdâ), hevâ ise burada çoğuldur. Aynı dağılım Kur'an'ın başka yerlerinde de görülür: "İşte bu benim dosdoğru yolumdur, ona uyun; başka yollara uymayın, sizi O'nun yolundan ayırırlar" (En'âm 6/153) — tekil yol, çoğul yollar.

İki fiilin sırası kayda değer. Önce yalanlama, sonra hevâya uyma. Yani ayet, hevâyı yalanlamanın sebebi olarak değil, sonucu olarak diziyor. Bu sıra tersine de kurulabilirdi; kurulmamış.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum: bir şeyi reddettikten sonra boşluk kalmaz; reddedilenin yerine bir şey geçer. Ayet, o yeri neyin doldurduğunu söylüyor.

Cümle bir isim cümlesidir ve bir kural bildirir. Fiil yok; süreklilik var.

مُسْتَقِرّ — Kök: ق-ر-ر. Bu kök Kıyâme, İnsân ve Mürselât'de işlendi. Somut anlamı: bir yere yerleşmek, sabitlenmek, orada durmak.

Türevleri:

• قَرَار — durulan yer, sabit yer, karargâh. "Yeri bir karargâh (karâr) kıldı" (Neml 27/61).
• مُسْتَقَرّ (fetha ile, ism-i mekân) — karar kılınacak yer.
• مُسْتَقِرّ (kesre ile, ism-i fâil) — karar kılan, yerine oturan.
• قُرَّة — göz aydınlığı. Dilcilerin izahı: gözün, aradığını bulup sabitlendiği hal. Kurratü ayn.

Ayetteki biçim ism-i fâildir: müstekırr — yerine oturan.

Cümlenin söylediği şey şudur: her iş bir yere varır, orada durur ve orada kalır. Askıda kalan iş yoktur; ertelenmiş olan sonuçsuz değildir.

Ve X. bâbın (istif'âl) buradaki yükü kayda değer. Bu bâb genellikle talep bildirir (istağfera — bağışlanma istedi), ama bir de "o hale gelmek" anlamı vardır (istahcera — taşlaştı; istağnâ — zenginleşti). İstekarra, ikinci türdendir: karar haline gelmek, oturmak.

Sûre içindeki karşılığı. Kelime sûrede bir kez daha geçer, otuz sekizinci ayette: azâbün müstekırr — Lût kavmine sabah gelen "yerleşik bir azap." Yani üçüncü ayette bir kural olarak konan kelime, otuz sekizinci ayette bir olay olarak geri geliyor.

Bu, sûrenin çalışma biçimini gösteren küçük ama net bir örnektir: kuralı başta söylüyor, örneği sonra veriyor. Kendi okumam olarak kaydediyorum.

Küllü emrin müstekırr cümlesinin pratik karşılığı, bir zaman anlayışıdır.

İnsan hayatının çoğu, sonucu görülmeden yaşanır. Bir söz söylenir ve etkisi yıllar sonra çıkar; bir iş yapılır ve karşılığı görünmeden geçilir. Bu, sonucun olmadığı anlamına gelmez; henüz yerine oturmadığı anlamına gelir.

Ayet bu ikisini ayırıyor: görünmeyen sonuç ile olmayan sonuç aynı şey değildir. Ve bunu bir tehdit cümlesi olarak değil, bir işleyiş tarifi olarak söylüyor — cümle isim cümlesidir, kimseye hitap etmez, bir hüküm bildirmez; bir düzeni tarif eder.