Kamer 4-5. ayetler

Velekad câehüm mine'l-enbâi mâ fîhi müzdecer — hikmetün bâliğatün fe-mâ tuğni'n-nüzür "Andolsun ki onlara, içinde caydırıcılık bulunan haberler geldi. Erişmiş bir hikmet. Ama uyarılar fayda vermiyor."

Kök: ن-ب-أ. Bu kök Nebe''de ayrıntılı işlendi ve orada kaydedilen ayrım burada da geçerlidir: nebe', her haber değildir. Önemi olan, faydası olan, büyük haberdir. Sıradan habere haber denir; nebe' ayrı bir katmandır.

Çoğulu enbâ'. Ayette من ile geliyor: mine'l-enbâ' — "haberlerden". Bu min, dilcilerin teb'îziyye dediği türdendir: bütünün bir kısmını gösterir. Yani gelen şey haberlerin hepsi değil, içinden bir kısmıdır. Sûre bunun listesini birazdan verecek: Nûh, Âd, Semûd, Lût, Fir'avn.

Hangi haberler? Ayet söylemiyor; ama dokuzuncu ayetten kırk ikinci ayete kadar süren bölüm, tam olarak bu cümlenin açılımıdır. Dördüncü ayet başlığı, 9-42 ise metnidir.

Kök: ز-ج-ر. Somut anlamı: bir sesle kovmak, azarlayarak uzaklaştırmak. Çoban hayvanı sesle kovar; bu zecrdir. Kelimenin merkezinde ses vardır ve o sesin bir şeyi geri püskürtmesi vardır.

Bu kök Nâziât'de işlendi ve orada bu sûrenin iki ayeti zaten anılmıştı. Burada kalıp üzerinde duruyorum.

مُزْدَجَر, إِفْتِعَال (VIII. bâb) kalıbının ism-i mef'ûl / ism-i mekân / masdar-ı mîmî biçimidir. Kalıptaki ت harfi, kendisinden önceki ز'nın etkisiyle د'ya dönüşmüştür: müztecer → müzdecer. Bu, Arapçadaki düzenli bir ses uyumudur; aynı dönüşüm dokuzuncu ayetteki üzdücirada da vardır.

Kelimenin gramerdeki konumu hakkında birden fazla çözüm nakledilir:

Anlam bakımından üçü de aynı yere çıkar ve tercih gerektirmez.

Kökün sûredeki ikinci geçişi kayda değerdir. Dokuzuncu ayette Nûh hakkında: ve'zducira — "ve kovuldu / azarlandı". Aynı kök, aynı bâb, edilgen kip.

Kendi okumam olarak kaydediyorum: aynı kök, bir yerde onları geri çevirmesi gereken şeyi, bir yerde onların geri çevirdiği kişiyi adlandırıyor. Zecr gelmiştir; ama zecre uğrayan haberin sahibi olmuştur. Bu tersine dönüş kökün kendisinde duruyor; ondan çıkardığım sonuç benimdir.

بَالِغَة — Kök: ب-ل-غ. Somut anlamı: bir yere varmak, ulaşmak, hedefe erişmek. Belağa — vardı. Bülûğ — erginlik, yani insanın olgunluk noktasına varması. Belâğ — tebliğ, ulaştırılan şey. Beliğ — sözü hedefe vardıran.

Bâliğa ism-i fâildir: varmış, erişmiş, son noktasına ulaşmış.

İki ayrı okuma yapılabilir ve ikisi de kaydedilmiştir:

• Hikmetin kendisi tamdır — eksiği yoktur, olgunluk noktasına varmıştır.
• Hikmet onlara ulaşmıştır — kendilerine varmış, ellerine geçmiştir; ulaşmama mazereti kalmamıştır.

İkinci okuma bir sonraki cümleyle daha uyumlu görünüyor: hikmet vardı, ulaştı, ama fayda vermedi. Ancak birinci okuma da metne aykırı değil ve tercih dayatmıyorum.

Kelimenin i'râbı hakkında da birden çok çözüm var; en yaygın olanı, önceki ayetteki mâdan bedel ya da mahzuf bir mübtedânın haberi sayılmasıdır (hiye hikmetün bâliğa). Anlam değişmiyor.

أَغْنَىٰ — Kök: غ-ن-ي. Somut anlamı: bir şeye muhtaç olmamak, yetinmek. Ğınâ — zenginlik, yani başkasına muhtaç olmama hali. Ğanî — muhtaç olmayan. İstiğnâ — kendini yeterli görmek.

أَغْنَىٰ عَنْهُ kalıbı Kur'an'da yerleşiktir ve şu anlamdadır: birinin yerine geçmek, ondan bir şeyi savmak, ona yetmek. "Malı ona fayda vermedi" (Leheb 111/2 — mâ ağnâ anhü mâlühû), "Onlardan hiçbir şeyi savamaz" (Câsiye 45/10).

Cümlenin başındaki مَا üzerinde bir ihtilaf vardır:

İki okuma da aynı sonuca varır; ikincisi daha keskindir. Tercih dayatmıyorum.

Bir gramer ayrıntısı: fiil تُغْنِ biçimindedir, sondaki yâ düşmüştür (tuğnî değil). Bu hazif mushaf imlâsında görülür ve fasıla uyumuyla ilişkilidir. Aynı hazif altıncı ayetteki يَدْعُ ve ٱلدَّاعِ kelimelerinde de vardır ve orada ayrıca ele alıyorum.

ٱلنُّذُر — yukarıda sûrenin omurgası bölümünde ele alındı: hem "uyarıcılar" hem "uyarılar" okunabilir ve sûre bu ikisini ayırmıyor.

Dört ve beşinci ayetler, sûrenin geri kalanı için bir çerçeve kuruyor ve bu çerçeve mantıksaldır:

1. Haber geldi (câehüm). 2. Haberde caydırıcılık vardı (fîhi müzdecer). 3. Hikmet tamdı ve ulaşmıştı (hikmetün bâliğa). 4. Fayda vermedi (fe-mâ tuğni'n-nüzür).

Yani eksiklik gönderende değil. Üç ayet boyunca gönderilen şeyin niteliği sayılıyor: haber, caydırıcılık, tam hikmet. Sonra dördüncü adımda sonuç veriliyor.

Ve bu, birinci nakaratın da mantığıdır: "Kur'an'ı öğüt için kolaylaştırdık — öğüt alan var mı?" Nakarat da aynı yapıdadır: önce verilenin niteliği, sonra sonucun sorulması.

Yani beşinci ayet, on yedinci ayette başlayacak nakaratın önden söylenmiş halidir. Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum.