Kamer 7. ayet

Huşşe'an ebsâruhüm yahrucûne mine'l-ecdâsi ke-ennehüm cerâdün münteşir "Gözleri düşkün halde kabirlerden çıkarlar; sanki yayılmış çekirgelerdir."

Kök: خ-ش-ع. Somut anlamı: alçalmak, sesin kısılması, gözün yere inmesi. Huşû' — boyun eğiş, ama önce fiziksel bir alçalmadır: baş eğilir, göz iner, ses düşer. Tâhâ 20/108'de: "Sesler Rahmân'a kısılmıştır (haşeat)."

Ğâşiye'de kelimenin göz için kullanımı işlendi ve bu ayet orada anılmıştı; tekrarlamıyorum.

Bir kıraat farkı vardır. Kelime iki biçimde okunur:

Hangi okuyuşun hangi imama ait olduğunu kesin veremediğim için isim yazmıyorum. Bu, Hâkka bölümünde de uygulanan kayıttır.

Anlam farkı yoktur ve bunun gramer sebebi vardır: Arapçada bir sıfat, çoğul mevsûfundan önce geldiğinde tekil kalabilir. Yani hâşi'an ebsâruhüm de "gözleri düşkün halde" demektir. İki okuyuş aynı manzarayı verir.

Kelimenin i'râbı hâldir (durum bildiren mansûb): "…halde çıkarlar".

Dizim nüktesi: cümle huşşe'an ile başlıyor — yani görüntü fiilden önce geliyor. Normal sıra yahrucûne huşşe'an ebsâruhüm olurdu. Öne alınan şey gözlerdir. Okuyucu önce gözleri görüyor, sonra çıkışı.

Kök: ج-د-ث. Kabir. Tekili cedes.

Arapçada mezar için birkaç kelime vardır ve Kur'an bunları ayrı ayrı kullanır:

جَدَث Kur'an'da yalnız üç yerde geçer ve üçünde de aynı sahnede: kabirden çıkış.

Meâric'de bu kök işlendi. Buraya eklenecek olan şudur: üç ayetin üçünde de hareket vardır ve hareket hızlıdır — yensilûn (hızlı yürümek), sirâ'â (koşarcasına). Kelime Kur'an'da hiçbir zaman "yatan ölü" bağlamında kullanılmıyor; hep çıkış bağlamında.

Bunu bir kullanım gözlemi olarak kaydediyorum; üç ayetin lafızları doğrulanabilir.

جَرَاد — Kök: ج-ر-د. Somut anlamı: soymak, çıplaklaştırmak, kabuğunu sıyırmak. Cerede — soydu. Ecred — tüysüz, çıplak. Cerîde — yapraklarından sıyrılmış hurma dalı (ve buradan "gazete" anlamı sonradan doğmuştur).

Ve çekirgeye bu adın verilme sebebi dilcilerce şöyle izah edilir: geçtiği yeri soyup çıplak bırakır. Yani kelimenin kendisi, hayvanın yaptığı işi taşıyor. Bu izahı dilcilere nispet ederek naklediyorum.

Cerâd bir cins ismidir; tekili cerâde.

مُنتَشِر — Kök: ن-ش-ر. Bu kök Mülk, Tekvîr, Mürselât ve Tûr'de işlendi. Somut anlamı: yaymak, sermek, açmak.

Türevleri ve Kur'an'daki kullanımları:

• نَشَرَ — yaydı, açtı. Katlanmış bir şeyi açmak.
• مَنشُور — açılmış (sayfa için). "Açılmış sahifeler" (Müddessir 74/52).
• نُشِرَتْ — "Sahifeler açıldığında" (Tekvîr 81/10).
• ٱلنُّشُور — diriliş. "Dirilip toplanma O'nadır" (Mülk 67/15).
• مُنتَشِر — VIII. bâbın ism-i fâili: yayılmış, dağılmış.

Ve burada kayda değer bir örtüşme var: insanların kabirden çıkışına nüşûr denir; ve o çıkış anında insanlar münteşir çekirgelere benzetiliyor. Aynı kök hem olayın adını hem benzetmenin sıfatını veriyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve sınırını çiziyorum: iki kelimenin aynı kökten olması doğrulanabilir dil verisidir. Bunun bilinçli bir seçim olduğu iddiasında değilim.

Kâria'de Kâria 101/4'teki benzetme ayrıntılı işlendi: ke'l-ferâşi'l-mebsûs — "savrulmuş kelebekler/pervaneler gibi". Orada ferâş kelimesinin Türkçeye çevirisinin bir tercih meselesi olduğu ve Arapçadaki kelimenin ikisini de kapsadığı kaydedildi. Ayrıca Kâria bölümünde bu sûrenin yedinci ayeti zaten anılmıştı.

Şimdi iki benzetmeyi yan yana koyuyorum, çünkü aynı olay iki ayrı hayvanla anlatılıyor ve seçimler farklı şeyler söylüyor.

İki benzetme aynı şeyi anlatmıyor.

Kâria hafifliği anlatıyor. Kâria bölümünde gösterildiği gibi, o sûre önce dünyadaki bütün ağırlığı boşaltır: en hafif canlı (pervane) ile en ağır cisim (dağ) aynı hale gelir; sonra tam bu noktada terazi kurulur ve tek soru sorulur — kimin tartısı ağır? Pervane benzetmesi, teraziye hazırlıktır.

Kamer çokluğu anlatıyor. Kamer'de terazi yok; kalabalık var. Sûrenin bir sonraki ayeti "çağırana doğru boyunlarını uzatmış koşarlar" diyor, kırk dördüncü ayeti onların "biz yenilmez bir topluluğuz" iddiasını aktarıyor, kırk beşinci ayeti o topluluğun dağılışını haber veriyor. Sûre baştan sona kalabalıkla ilgileniyor — kavimler, topluluklar, cem', eşyâ'. Çekirge sürüsü, kalabalığın kendisidir.

Ve benzetmenin muhataba göre seçildiği burada açıkça görülüyor. Çöl ve çöl kenarı toplumları için çekirge sürüsü soyut bir görüntü değildir. Bir çekirge istilası bir bölgenin bir yıllık ürününü birkaç saatte bitirir; gökyüzünü karartır; toprağı örter; sesi duyulur. Bu, o toplumun gördüğü en yoğun ve en tehditkâr kalabalık görüntüsüdür.

Kur'an'ın kendisi çekirgeyi bir azap olarak da anar: "Üzerlerine tufan, çekirge, haşerat, kurbağalar ve kan gönderdik" (A'râf 7/133) — ve bu, Fir'avn'ın kavmi hakkındadır; yani bu sûrenin kırk birinci ayetinde anılacak olan kavim.

Bir cümlede: Kâria için insanlar ateşe savrulan kanatlılar gibidir; Kamer için insanlar toprağı kaplayan sürü gibidir. Biri ağırlıksızlığı, öteki sayısızlığı veriyor.

Bu karşılaştırmayı kendi okumam olarak kaydediyorum. İki ayetin lafızları, iki kökün anlamları ve iki sûrenin devamı doğrulanabilir verilerdir; benzetme seçimlerinden çıkardığım işlev farkı benim yorumumdur.