Vâkıa 22-23. ayetler

Ve hûrun în · ke-emsâli'l-lü'lüi'l-meknûn

"Ve iri gözlü hûriler — saklı inciler gibi."

Bu iki ayet, Kur'an tasvirleri içinde en çok istismara uğrayan yerlerden biridir. İki yönden istismar edilir: bir yandan indirgeyici bir dille anlatılıp metnin ciddiyeti düşürülür, öte yandan savunmacı bir refleksle kelimeler anlamlarından koparılır.

Bu tefsirde izlenen yol şudur: kelimelerin kök anlamı verilir, gramerin izin verdiği okumalar sayılır, klasik tefsirlerde yaygın olan aktarılır ve kesin olmayan yerde kesin konuşulmaz. Ayetin söylemediği bir şey ne olumlu ne olumsuz yönde ona söyletilir.

Kelime havrâ'nın (müennes) ya da ahverin (müzekker) çoğuludur. Kalıp, her iki cinse de açıktır: Arapçada fu'l kalıbındaki bu çoğul, ahmer/hamrâ → humr örneğinde olduğu gibi hem müzekker hem müennes tekilin çoğuludur.

Kökün Arapçadaki üç dalı vardır ve üçü de kaydedilmelidir:

Birinci dal, bu tefsirde daha önce geçti. İnşikâk 84/14: innehû zanne en len yehûr — "o, hiç dönmeyeceğini sanmıştı". Aynı kök.

İkinci dal da geçti. Saff 61/14'teki el-havâriyyûn (Saff) tahlilinde kelimenin beyazlık/arılık ile ilişkisi kaydedilmişti.

Üçüncü dal, bu ayetin doğrudan konusudur. Dilcilerin haver için verdiği tarif şudur: gözün beyazı ile siyahının keskin biçimde ayrışmış olması. Yani kelime bir renk değil, bir kontrast bildiriyor.

Ve bu, gözle ilgili bir kelimedir — bedenle değil. Kelimenin tek başına anlattığı şey budur ve bunun ötesine geçen tasvirler ayetin lafzında yoktur.

Aynâ'nın (müennes) ya da a'yenin (müzekker) çoğulu. Anlam: iri gözlü.

ع-ي-ن kökü Arapçanın en geniş köklerinden biridir: ayn hem göz, hem pınar, hem bir şeyin kendisi/aslı (aynü'ş-şey') demektir. Üç anlamı birleştiren şey, dilcilere göre kaynak fikridir: göz görmenin, pınar suyun, ayn varlığın çıktığı yer.

İki kelime birlikte tek bir şeyi tarif ediyor: gözü. Ne boy, ne endam, ne başka bir şey. Ayetin tasvir ettiği tek organ gözdür ve bu, kaydedilmesi gereken bir sınırdır.

Bunun bir okuması yapılabilir ve kendi okumam olduğunu belirtiyorum: göz, bedenin bakışla ilgili yeridir. Bir varlığı gözüyle tarif etmek, onu bir nesne olarak değil bir bakan olarak anmaktır.

Bu ayette anlamı değiştiren bir kıraat farkı vardır ve STYLE gereği kaydedilmelidir. İki okuyuş nakledilir:

İkinci okuyuşun doğuracağı anlam üzerinde durulmuştur: yetûfu aleyhim fiilinin nesnesi kaplar, ibrikler ve kadehti; atıf yapılırsa hûr da o dizinin parçası olur.

Klasik tefsirlerde birinci okuyuşun tercih edildiği yaygın olarak nakledilir ve gerekçe olarak, dolaştırma fiilinin nesnesi olmanın buradaki varlıklara uygun düşmediği belirtilir. Bu tercihi aktarıyorum; kendim bağlayıcı bir hüküm vermiyorum.

Hiçbir kıraat imamına isim vererek nispet yapmıyorum. İki okuyuşun nakledildiğini ve anlam farkını kaydetmekle yetiniyorum.

Benzetme edatı iki kat: ke (gibi) + emsâl (benzerleri). "Saklı incinin benzerleri gibi." Arapçada bu ikileme, benzetmeyi zayıflatmaz; aradaki mesafeyi işaretler — doğrudan "inci gibi" denmiyor, "incinin benzerleri gibi" deniyor.

ك-ن-ن kökü. Somut anlam: örtmek, saklamak, bir kabın içine koymak. Kinân — kılıf; meknûn — kılıfı içinde tutulan.

Ve burada sûrenin en açık halkalarından biri var:

Aynı sıfat, aynı sûrede iki kez. Yetmiş sekizinci ayette Kur'an'ın bulunduğu yer için kullanılacak. Bu, sûre içinde doğrulanabilir bir tekrardır.

Sıfatın işlevi ne? Dilciler meknûn incinin, sedefinden hiç çıkarılmamış inci olduğunu kaydeder. Yani el değmemiş, hava almamış, rengi bozulmamış.

Benzetmenin taşıdığı asıl fikir bu olabilir ve bunu kendi okumam olarak veriyorum: benzetme parlaklıkla değil, dokunulmamışlıkla ilgilidir. Kıymet, görüntüden değil korunmuşluktan geliyor.

Ve bu, bir önceki bölümle uyumlu: 17. ayetteki muhalledûn (kalıcı kılınmış) da bir bozulmama kelimesiydi. Bölüm boyunca tekrarlanan şey, değişmemektir.

Bu iki ayetin sınırlarını açıkça yazmak gerekiyor:

• Ayet, bu varlıkların kim olduğunu söylemiyor. Klasik tefsirlerde ağırlıklı okuma, bunların cennet ehlinin eşleri olduğu yönündedir; bu okuma sûrenin başka ayetleriyle (özellikle 56/35-37) ve Kur'an'ın diğer cennet tasvirleriyle desteklenir. Bu okumayı aktarıyorum.
• Ayet bir sayı vermiyor. Bu konuda nakledilen rakamlar Kur'an'da bulunmaz; bu tefsirde bir sayı zikredilmeyecektir.
• Ayet bir cinsiyet tasrih etmiyor. Kelimelerin kalıbı, yukarıda kaydedildiği gibi her iki cinse açıktır. Klasik tefsirlerin ağırlıklı okuması müennes yöndedir. Kalıbın açıklığını dil verisi olarak, tefsirlerin tercihini nakil olarak ayrı ayrı kaydediyorum.
• Ayet, bu tasvirin nasıl bir gerçeklik olduğunu söylemiyor. Bakara 2/25 bölümünde kaydedilen ölçü burada da geçerlidir ve bu sûrede birkaç kez tekrarlandı: malzeme muhatabın tecrübesinden alınır; tasvirin duyusal olması, tasvir edilenin duyusal olduğunu göstermez.