Vâkıa 71-74. ayetler

E-fe-raeytümü'n-nâre'lletî tûrûn · E-entüm enşe'tüm şeceratehâ em nahnü'l-münşiûn · Nahnü cealnâhâ tezkiraten ve metâan li'l-mukvîn · Fe-sebbih bi'smi rabbike'l-azîm

"Çakıp tutuşturduğunuz ateşi gördünüz mü? Onun ağacını siz mi inşa ettiniz, yoksa inşa eden biz miyiz? Biz onu bir hatırlatma ve çölde konaklayanlar için bir yarar kıldık. Öyleyse yüce Rabbinin adını tesbih et."

Verâ ez-zendü — çakmak taşı ateş verdi. Kök, sürtme ve çarpma yoluyla ateş çıkarmayı anlatır.

Kök Âdiyât'de çözümlendi — Âdiyât 100/2, fe'l-mûriyâti kadhâ (çarparak kıvılcım çıkaranlar): atların nallarının taşa çarpmasıyla çıkan kıvılcım. Tekrarlamıyorum.

Buraya ait olan şu: iki yerde de fiil insanın ya da hayvanın hareketine bağlı. Kıvılcım, sürtünmenin sonucudur. Ayet bu payı yine teslim ediyor: çakan sizsiniz. Sonra bir adım geri gidiyor.

Soru "ateşi siz mi yarattınız" değil — şeceratehâ: "ateşin ağacını".

Arka plan somuttur: çölde ateş, iki kuru dalın birbirine sürtülmesiyle çakılırdı; bu iş için elverişli olduğu bilinen ağaçlar vardı ve bunlar dilciler tarafından adlarıyla anılır. Yani ayet, muhatabın günlük hayatındaki bir tekniğe bakıyor.

Ve sorunun geri çekilme mesafesi kaydedilmeye değer: insan ateşi çakar; ateşi veren dal, dalı veren ağaç, ağacı bitiren ise bir önceki delilde çözülmüştü (63-64: nahnü'z-zâriûn). Deliller birbirine bağlanıyor.

Enşe'tüm / el-münşiûn — kök ن-ش-أ. Sûrede bu kökün üçüncü ve dördüncü geçişi (35, 61, 62'den sonra). Aynı kök, sûre boyunca dört kez: cennette eşlerin inşası, insanın yeniden inşası, ilk inşa, ve ağacın inşası. Bu, doğrulanabilir bir tekrardır.

Sûre boyunca dört kez ağaçtan söz edilir ve dördü dört ayrı işle:

Kendi okumam olarak kaydediyorum: üç ağaç âhiretteydi ve taraflara aitti. Dördüncü ağaç dünyadadır ve herkesindir. Delil bölümünün işi tam olarak budur: âhiret tablosundan çıkıp, herkesin elindeki şeye dönmek.

Ateşe iki vasıf veriliyor ve ikisi ayrı cinsten:

Tezkira — hatırlatma. Kök ذ-ك-ر. Ve bu, altmış ikinci ayetteki fe-levlâ tezekkerûn çağrısıyla aynı köktür. Delil bölümü hatırlama çağrısıyla açılmış, hatırlatma vasfıyla kapanıyor.

Neyi hatırlattığı söylenmemiş. Klasik tefsirlerde yaygın olarak âhiret ateşini hatırlattığı söylenir; sûrenin kırk ikinci ayetindeki semûm ve hamîm tablosu bu okumayı destekler. Bunu geleneğinde yaygın bir izah olarak aktarıyorum; ayetin lafzı hatırlatılanı adlandırmıyor.

Metâ' — yararlanılan şey, geçici fayda. Yani ikinci vasıf tamamen dünyevîdir: ısınmak, pişirmek, aydınlanmak.

İki vasfın yan yana gelmesi kaydedilmeye değer: aynı nesne hem işaret hem fayda. Ayet ikisini ayırmıyor, vâv ile bağlıyor.

Kelimenin anlamı üzerinde ihtilaf vardır:

Üçü de dilciler tarafından nakledilir; tercih dayatmıyorum. Ortak nokta açıktır: ateşten en çok yararlanan, en çok yoksun olandır.

Kökün "güç" (kuvvet) anlamıyla ilişkisi Zâriyât'de (zü'l-kuvveti'l-metîn) geçti; buradaki dal ondan ayrıdır ve dilciler ikisini ayrı ayrı kaydeder.

Bu ayet, sûrenin doksan altıncı ayetiyle kelime kelime aynıdır. Sûrenin yapısı bölümünde kaydedildiği gibi, bu tekrar blok sınırlarının en açık işaretidir.

Sebbih — kök س-ب-ح. Kök dizinde birçok yerde çözümlendi (A'lâ, Haşr, Saff ve diğerleri): çekirdek anlam suda ya da boşlukta uzaklaşarak yüzmek, buradan tenzih, yani Allah'ı yakışmayan her şeyden uzak tutmak. Tekrarlamıyorum.

Buraya ait olan bir dizim ayrıntısı var ve dilciler bunu tartışır: A'lâ 87/1'de sebbihi'sme rabbike'l-a'lâ denir — doğrudan mef'ûl. Burada ise sebbih bi'smi rabbike — araya bâ harfi giriyor.

İki okuma da nakledilir; tercih dayatmıyorum.

el-Azîm — büyüklük. Kök ع-ظ-م ve dilciler bu kökün azm (kemik) ile ilişkisini kaydeder — bedenin en sert, taşıyıcı kısmı. Bu ilişki Hâkka'de işlendi.

Ve sıfatın seçimi bloğa uyuyor: dört delilin dördü de büyük olanın küçük şeylerde görünmesi üzerine kuruluydu — bir damla, bir tohum, bir yudum su, bir kıvılcım. Blok, el-azîm sıfatıyla kapanıyor.