Vâkıa 88-94. ayetler

Fe-emmâ in kâne mine'l-mukarrabîn · Fe-ravhun ve rayhânün ve cennetü naîm · Ve emmâ in kâne min ashâbi'l-yemîn · Fe-selâmün leke min ashâbi'l-yemîn · Ve emmâ in kâne mine'l-mükezzibîne'd-dâllîn · Fe-nüzülün min hamîm · Ve tasliyetü cahîm

"Eğer o, yakın kılınanlardan ise: rahatlık, hoş koku ve nimet cenneti. Eğer sağın adamlarından ise: 'sana sağın adamlarından selâm.' Yalanlayan sapmışlardan ise: kaynar sudan bir ikram ve cehenneme atılış."

Yedinci ayette insanlar üçe ayrılmıştı: ve küntüm ezvâcen selâse. Sûre şimdi, doksan ayet sonra, aynı üçlüyü tekrar kuruyor — ama bu kez bir kişinin ölüm anında.

Ve sıra değişiyor. Girişte önce sağ, sonra sol, sonra öne geçenler anılmıştı. Kapanışta önce mukarrabîn geliyor — yani üçüncü sıradaki birinci sıraya çıkıyor.

Bunu sûrenin yapısı bölümünde kaydetmiştim; burada dayanağı görülüyor: kapanış, tasnifi dünya sırasına göre değil, sonuç sırasına göre diziyor.

İkinci değişiklik daha önce işlendi: üçüncü grup burada mekân adını kaybediyor — ashâbü'ş-şimâl değil, el-mükezzibîne'd-dâllîn. Ve elli birinci ayetteki sıranın tersine dizilmiş olması orada tablolanmıştı.

Emmâ Arapçada ayrıntılandırma ve tafsil edatıdır ve her defasında fâ ile cevap alır. Üç kez tekrarlanması, üç ihtimalin eşit ağırlıkta sıralandığını gösterir.

Ama karşılıkların uzunluğu eşit değildir:

İki kelime de aynı köktendir ve kökün genişliği burada bütünüyle işliyor.

ر-و-ح kökünün dallanması:

Ortak çekirdek dilciler tarafından genellikle "hareket eden hava" olarak verilir: rüzgâr eser, soluk girer çıkar, koku havayla taşınır, ferahlık daralmanın açılmasıdır.

Ve buradaki yerleşim kaydedilmeye değer: seksen üçüncü ayette can boğaza dayanmıştı — yani rûh çıkmak üzereydi. Beş ayet sonra aynı kökten ravh ve rayhân geliyor.

Bunu kendi okumam olarak veriyorum: çıkan şeyin adı sûrede hiç söylenmedi (83. ayette özne hazfedilmişti). Ama çıkanın kökü, karşılığın kelimesinde geri dönüyor. Bu bağ metinden doğrulanabilir: aynı kök, iki ayrı türevle, beş ayet arayla.

Rayhân için nakledilen iki izah vardır: güzel koku ve rızık. Dilciler ikisini de kaydeder; tercih dayatmıyorum.

Bir kıraat kaydı: bazı kıraatlerde kelimenin fe-rûhun ve rayhân şeklinde okunduğu nakledilir. Bu okuyuşta anlam "can ve rızık" ya da "rahmet ve rızık" yönüne kayar. Kıraat farkı anlamı değiştirdiği için kaydediyorum.

Bu cümle sûrenin en çok tartışılan yerlerinden biridir, çünkü leke (sana) zamirinin muhatabı ve min harfinin işi açık değildir.

Üç okuma da klasik tefsirlerde yer alır. Tercih dayatmıyorum.

Şu kaydedilmeye değer ve metinden doğrulanır: üç karşılıktan yalnızca bu ikincisinde muhataba doğrudan hitap edilmektedir (leke — sana). Birinci ve üçüncü karşılık üçüncü şahısla verilmiştir.

Ve karşılığın içeriği bir nesne değil, bir sözdür. Sağın adamlarına verilen şey, sûrenin ikinci tablosunda uzun uzun sayılmıştı (28-38). Burada özetlenmiyor bile: yalnızca selâm.

Bu, sûrenin başka bir yeriyle örtüşüyor ve bağı kaydediyorum: yirmi beşinci ve yirmi altıncı ayetlerde sâbikūn tablosu sesle kapanmıştı — illâ kīlen selâmen selâmâ. Orada da son söylenen şey selâmdı.

Nüzül — kök ن-ز-ل: konuğa çıkarılan ilk ikram. Kelime elli altıncı ayette de aynı grup için kullanılmıştı (hâzâ nüzülühüm yevme'd-dîn) ve orada işlendi. Sûre aynı kelimeyi aynı gruba iki kez veriyor.

Hamîm — kırk ikinci ayette geçmişti; sûredeki üçüncü ve son geçişi.

Tasliye — kök ص-ل-ي: ateşe sokmak, ateşte kızartmak. Mastar kalıbı (II. bâb) işin yapılışını bildirir.

Cahîm — kök ج-ح-م: ateşin alevinin yükselmesi, korun harlanması.

Ve karşılık iki öğeyle veriliyor: bir içecek, bir ateş. Yani elli birinci ve elli beşinci ayetler arasındaki uzun sahne, burada iki kelimeye indirgeniyor. Sûre sonunda hiçbir tabloyu tekrarlamıyor; yalnızca adlarını anıyor.