Mülk 20-21. ayetler

Emmen hâze'llezî hüve cündün leküm yensuruküm min dûni'r-rahmân, ini'l-kâfirûne illâ fî ğurûr — emmen hâze'llezî yerzükuküm in emseke rızkah, bel leccû fî utüvvin ve nüfûr "Rahmân'ın dışında size yardım edecek şu ordunuz da kim? İnkârcılar bir aldanış içindedirler. Yahut O rızkını tutuverse, size rızık verecek şu kimse de kim? Hayır, onlar bir azgınlık ve ürkeklik içinde direniyorlar."

İki ayet aynı kalıpla başlıyor: أَمَّنْ هَٰذَا ٱلَّذِى — "yoksa şu kimse mi?"

Kalıp üç parçadan oluşuyor ve her parçanın bir işlevi var:

• أَمْ — "yoksa"; bir önceki ihtimalin karşısına ikinci bir ihtimal koyar.
• مَنْ — "kim"; soru.
• هَٰذَا ٱلَّذِى — "şu ki"; işaret zamiri.

Üçüncüsü asıl nüktedir. Hâzâ (şu) işaret zamiridir ve işaret, ortada gösterilebilir bir şey bulunmasını gerektirir. Ayet, olmayan bir şeyi işaret ediyor: "şu ordunuz" — hani nerede?

Bu, Arapçada alaycı bir sorgu kalıbıdır. Türkçedeki en yakın karşılığı "hani, şu senin arkadaşın?" ifadesidir — söyleyen, ortada kimse olmadığını bilir.

Ve iki ayetin aynı kalıpla kurulması, ikisini tek bir soru haline getiriyor: koruma ve besleme. Bir efendinin kölesine, bir patronun himayesindekine, bir devletin vatandaşına sağladığı iki temel şey. Ayet, bu iki şeyin kimden geldiğini soruyor.

جُنْد — kök ج-ن-د. Toplanmış askerî güç, ordu, birlik. Çoğulu cünûd.

Ve tekil gelmesi dikkat çekiyor: cündün — bir ordu. "Ordularınız" değil.

Bir gramer nüktesi daha: cünd topluluk ismi olduğu halde ona hâzâ (şu, tekil) ile işaret ediliyor ve ardından yensuruküm (o size yardım eder — tekil fiil) geliyor. Yani ordu, tek bir varlık gibi kurulmuş.

نَصَرَ — kök ن-ص-ر. Yardım etmek — ama Arapçada bu kelime sıkışmış birine gelen yardımı anlatır. Nusret, düşman karşısında destek olmaktır. Türkçedeki "yardım" kelimesi daha geniştir; nasr daha dardır ve savaş kokusu taşır.

مِّن دُونِ ٱلرَّحْمَٰنِ — "Rahmân'ın dışında"

Dûn kelimesi Arapçada hem "aşağısında" hem "dışında/berisinde" anlamına gelir. Min dûni'llâh Kur'an'ın en sık kullandığı terkiplerden biridir ve şirki tarif eder: Allah'ın berisinde tutulanlar.

Ve yine er-Rahmân. Üçüncü kullanım.

إِنْ… إِلَّا kalıbı Arapçada hasr (sınırlama) bildirir: "ancak ve ancak". Yani "aldanış içindeler" değil, "aldanıştan başka bir şeyin içinde değiller."

غُرُور — kök غ-ر-ر. Ve kökün somut anlamı ilginçtir: ğırr — tecrübesiz, toy, kolay kanan. Ğurre — bir şeyin en görünen, en parlak yüzü; atın alnındaki beyaz leke. Ğarra — aldattı; parlak yüzü gösterip içini gizledi.

Yani aldanma, Arapçanın bu kökünde bir görüntü meselesidir: aldatan yalan söylemez; sadece parlak yüzü gösterir.

İnfitâr bahsinde bu kök "mâ ğarreke bi-rabbike'l-kerîm" (seni Rabbine karşı ne aldattı?) ayetinde ele alınmıştı. Buradaki kullanım aynı çizgide: kimse onlara "koruyucun var" demedi; kendileri parlak yüze bakıp öyle sandı.

Ve şimdi sûrenin en ince iç bağlarından biri.

Bir önceki ayette (19) kuşları havada tutan anılmıştı: mâ yümsikühünne illa'r-rahmân. Fiil: أَمْسَكَ.

Bu ayette aynı fiil geliyor: in emseke rızkah — "eğer rızkını tutarsa".

Aynı fiil, iki ayet arayla, iki zıt sonuçla. Tutmak bir yerde ayakta tutmaktır, bir yerde vermemektir. İkisi de aynı elin işi.

Bunu metnin verisi olarak kaydediyorum; aralarında kurduğum karşıtlık kendi okumamdır. Ama iki ayetin bu kadar yakın olması ve fiilin aynı olması dikkat çekicidir.

Ve iki soru arasındaki sıra da anlamlı: önce ordu (koruma), sonra rızık (besleme). Ordu ihtimali bir düşman gerektirir; rızık ihtimali gerektirmez. Yani ikinci soru daha yakındır ve daha kaçınılmazdır. Sûre, tehditten ihtiyaca iniyor — ve otuzuncu ayette bu iniş suya varacak.

Kök: ل-ج-ج. Ve kökün somut anlamı derinliktir: لُجَّة (lücce) — denizin derin yeri, engin. Lücciyy — derin denize ait. Kur'an'da geçer: "derin bir denizdeki karanlıklar gibi" (Nûr 24/40 çevresinde bu tabir kullanılır).

Ve fiil lecce: bir işe dalıp içinde ısrar etmek, çıkmamak.

Kelimenin resmi şu: derin suya girmiş biri. Kıyıdan uzaklaşmış; geri dönmek için de yüzmek gerekiyor, devam etmek için de. Ve o, devam etmeyi seçiyor.

Türkçedeki "inat" kelimesi bunu tam vermiyor. İnat bir tutumdur; lecâc bir konumdur — girilmiş ve içinde kalınmış bir yer.

Ayet fî (içinde) harfini kullanıyor: leccû fî utüvvin ve nüfûr. Yani azgınlık ve ürkeklik, içine girilen bir yer olarak tarif ediliyor. Kelimenin "derinlik" kökü, harf-i cerle birleşince tam oturuyor.

Kök: ع-ت-و. Sınırı aşmak, azmak, büyüklenmek.

Ve kökün somut anlamı öğreticidir: atâ el-ûdü — dal kurudu, sertleşti, artık bükülmüyor. Yaş dal esner; kurumuş dal esnemez, ancak kırılır.

Yani utüvv, esnekliğini kaybetmiş olmaktır. Azgınlık burada bir taşkınlık değil, bir katılaşma olarak anlatılıyor.

Fecr bahsinde tuğyân kökü işlenmişti: orada azgınlık bir taşma (suyun kabından çıkması) olarak tarif edilmişti. İki kelime aynı olguyu iki ayrı resimle veriyor:

Biri hareket fazlası, öteki hareket eksikliği. Kur'an azgınlığı iki ayrı yönden tarif ediyor ve ikisi çelişmiyor: taşan şey artık kaba dönmez, kuruyan dal artık bükülmez. Ortak sonuç: geri dönüşsüzlük.

Kök: ن-ف-ر. Ve kökün asıl yeri hayvanlardır: nefera'd-dâbbe — hayvan ürktü ve kaçtı. Ani bir seste irkilip fırlayan at, deve.

Türevleri: nefîr (savaşa çıkma çağrısı — yerinden fırlama), nefer (bir işe çıkan grup), tenfîr (ürkütmek).

Ve şimdi sûre içindeki bağı görün — bu, sûrenin en güzel iç bağlarından biri ve kendi okumam olarak kaydediyorum:

On beşinci ayette yeryüzü zelûl idi: ehlîleştirilmiş, uysal, ürkmeyen binek.

Yirmi birinci ayette insan nüfûr içindedir: ürkmüş, kaçan hayvan.

Sûre, aynı hayvan diliyle iki tarafı karşılaştırıyor: cansız olan boyun eğmiş, akıllı olan ürküp kaçıyor.

Bu okumanın metindeki dayanağı, iki kelimenin de aynı sûrede ve aynı anlam alanında bulunmasıdır. Kurduğum karşıtlık bir yorumdur; kelimelerin kökleri veridir.

Bir de üçlünün sırası anlamlı:

1. لجّوا — derine daldılar (konum) 2. عتوّ — sertleştiler (hâl) 3. نفور — ürküp kaçtılar (hareket)

Önce girilen yer, sonra orada kazanılan katılık, sonra yaklaşan her şeyden kaçma. Sıra bir psikolojiyi anlatıyor: bir pozisyona iyice yerleşen kişi sertleşir, sertleşen kişi kendisini sarsabilecek her şeyden ürker.

Ve ürkmenin ilginç yanı şudur: ürken hayvan korkak değildir; tehlikeyi yanlış yerde arar. Ayette de öyle: kaçılan şey Rahmân'dır.