Mülk 22. ayet

Efemen yemşî mükibben alâ vechihî ehdâ emmen yemşî seviyyen alâ sırâtın müstakîm "Yüzüstü kapaklanmış olarak yürüyen mi daha doğru gider, yoksa dosdoğru bir yolda dimdik yürüyen mi?"

Sûrenin en görsel ayeti. Ve ses yapısının kırıldığı yer: yirmi bir ayetlik râ kafiyesi burada bitiyor.

Cümlenin en önemli özelliği şu: iki tarafta da aynı fiil var. Yemşî — yürüyor. İkisi de yürüyor.

Bu, karşılaştırmanın yerini belirliyor. Ayet yürüyenle durani karşılaştırmıyor; iki yürüyeni karşılaştırıyor. Yani mesele hareket etmek değil, nasıl hareket edildiği.

Ve bu, sûrenin on beşinci ayetiyle bağlanıyor: orada fe'mşû (yürüyün) diye emredilmişti. Emir verildi; şimdi ölçü veriliyor.

Kök: ك-ب-ب. Bir şeyi yüzüstü devirmek, ters çevirip dökmek. Kebbe — devirdi, yüzükoyun attı. Ekebbe — yüzüstü kapandı.

Kalıbı dikkat ister: mükibb, if'âl babının ism-i fâilidir. Arapçada bu babın bir işlevi bir hâle girmektir (esbaha — sabaha girdi, emsâ — akşama girdi). Yani mükibb, "yüzüstü olma hâline girmiş" demektir.

Görüntü ne? — üç okuyuş var ve üçü de klasik kaynaklarda geçer:

Tercihim birinci görüştür ve gerekçesi karşılaştırmanın kendisidir: karşı taraf seviyyen (dik) yürüyor. Dikliğin zıddı sürüklenmek değil, eğik olmaktır. Bağlayıcı değildir; üçüncü görüş de savunulabilir ve Kur'an'da desteği vardır.

وَجْه — yüz. Ğâşiye bahsinde "yüz" kelimesinin neden seçildiği üzerinde durulmuştu: yüz kişinin gizlenemeyen yeri, kimliğin yeridir. Burada bir işlevi daha ekleniyor: yüz, yönün belirlendiği yerdir. Göz yüzdedir; nereye baktığın, nereye gittiğini belirler.

Ve yüzüstü yürüyen kişinin yüzü yere dönüktür. Yani yön belirleme organı, yönü değil zemini görüyor.

Kök: ه-د-ي. Fâtiha bahsinde işlendi: hidâyet, hedefe götüren yol göstermedir; kökte öne düşüp götürme vardır.

Ehdâ ism-i tafdîldir: "daha doğru yolda olan".

Ve karşılaştırmalı kip burada bir nükte taşıyor. Ayet "hangisi doğru yoldadır?" demiyor; "hangisi daha doğru gider?" diyor. Yani soru, ikisinin de bir yere gitmekte olduğunu varsayıyor; sorulan şey verimliliktir.

Bu, Fâtiha bahsinde müstakîm için kaydedilen tespitle uyumludur: "iki nokta arasındaki en kısa mesafe düz çizgidir; müstakim yol aynı zamanda en kısa, en ekonomik yoldur. Eğrilik yalnızca yanlış götürmez; götürse bile yorar ve uzatır."

Yüzüstü yürüyen de ilerliyor. Ama nasıl.

Kök: س-و-ي. Bu kök Şems bahsinde (91/7) geniş olarak işlendi; tekrarlamıyorum. Oradaki tespitin özeti: kökün altındaki fikir eşitlik ve denkliktir; II. babda (sevvâ) fiil "bir şeyin parçalarını birbirine denk getirmek, oranlarını tutturmak, tam ve kusursuz hale getirmek" anlamını kazanır. Ve Kur'an bu fiili insanın yaratılışı için ısrarla kullanır: fe-sevvâke (İnfitâr 82/7), fe-sevvâhâ (Şems 91/7).

Şimdi seviyy kelimesi o kökün sıfat hâlidir: dengesi tutturulmuş, tam, düzgün.

Ve buradan sûrenin en güçlü bağlarından biri çıkıyor, kendi okumam olarak:

İnsan sevvâ edilerek yaratıldı — parçaları dengeye getirilerek. Yirmi ikinci ayette istenen yürüyüş seviyydir — aynı kökten. Yani istenen yürüyüş, yaratılıştaki dengeyi koruyan yürüyüştür.

Yüzüstü yürümek bu dengenin bozulmasıdır. İnsanın dik durması bir yaratılış özelliğidir; eğilmek, o özelliğin terk edilmesidir.

Bu, Tîn sûresinde işlenen ahsen-i takvîm meselesiyle akrabadır: en güzel biçimde yaratılan varlığın, o biçimi koruyup korumadığı sorulur.

Fâtiha bahsinde bu terkip işlendi; tekrarlamıyorum. Oradaki tespitlerin özeti:

• صراط — geniş, açık, ana yol; herkesin geçebileceği işlek güzergâh. Sebîl ve tarîkten farkı budur: kişiye özel bir patika değil, açık bir anayol.
• مستقيم — kök k-v-m: ayakta durmak, dikilmek, doğrulmak. Kelime iki şeyi birden söyler: düzlük ve dikey duruş.

Ve şimdi Mülk 67/22 bu iki tespiti birleştiriyor.

Fâtiha'da müstakîm kelimesinin "dikey duruş" anlamı taşıdığı kaydedilmişti ama o ayette yolun niteliğiydi. Burada yürüyenin niteliği ayrıca söyleniyor: seviyyen.

İki ayet birlikte okununca ortaya çıkan şey şudur, kendi okumam olarak: doğru yolda olmak ile doğru yürümek ayrı şeylerdir.

Ayet, yolun doğru olmasını yeterli saymıyor; yürüyenin duruşunu da sayıyor. Doğru bir yolda yüzüstü de yürünebilir.

Ve bunun tersi de doğrudur: yüzüstü yürüyen kişinin ayeti, hangi yolda olduğunu söylemiyor. Belki aynı yoldadır. Fark, yolda değil duruşta.

Bu okumayı kesin bir tefsir olarak sunmuyorum. Klasik müfessirlerin çoğu iki tarafı "kâfir" ve "mü'min" olarak ayırır ve bu da metne uygundur. Benim eklediğim katman, iki tarafın aynı fiili (yürümek) yapıyor olmasının bir şey söylediğidir.

Sûrenin ilk yirmi bir ayeti râ ile bitiyordu. Bu ayet mîm ile bitiyor: müstakîm.

Ve bundan sonra ayet sonları değişiyor: teşkürûn, tuhşerûn, sâdikîn, mübîn, tedde'ûn, elîm, mübîn, ma'în. Artık nûn ve mîm ağırlıkta.

Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum ve bir mucize iddiası kurmuyorum. Ama gözlemin şu yönü kayda değer: sesin değiştiği ayet, sûrenin ölçü koyan ayetidir. Yirmi bir ayet boyunca deliller ve tehditler sıralanmıştı; burada bir soru soruluyor ve soru, muhatabı kendi duruşuna bakmaya çağırıyor.

Ses de o noktada yön değiştiriyor. Bu ikisi arasında bir sebep-sonuç ilişkisi kurmuyorum; sadece iki değişimin aynı ayette buluştuğunu kaydediyorum.

Ayetin ürettiği ayrım, "hareket" ile "yön" arasındaki ayrımdır — ve bu ayrım bugün özellikle işliyor.

Modern hayatın en güçlü hissi meşguliyettir. İnsan sürekli bir şey yapar, sürekli ilerler, sürekli bir sonraki işe geçer. Hareket sorgulanmaz; hareketsizlik sorgulanır.

Ayet hareketi sorgulamıyor — zaten iki taraf da yürüyor. Sorguladığı şey başın nerede olduğu.

Ve yüzüstü yürüyen kişinin özelliği, önünü görmemesidir. Bu, tembelliğin değil, yoğunluğun bir sonucu olabilir: ayak ucuna bakan kişi genellikle acele edendir. Adımlarına dikkat eder, ufka bakmaz.

Buradan çıkan somut soru şudur: bir insan kendi hayatında yılda kaç kez başını kaldırıp nereye gittiğine bakar? Adım atmak kolaydır ve ödüllendiricidir; yön kontrolü ise adımı yavaşlatır.

İkinci bir yön: seviyy kelimesinin ahlâkî karşılığı.

Dik yürümek, sadece bir postür değil. Türkçede "dik durmak" ifadesinin taşıdığı anlam, Arapçadaki seviyy ile örtüşüyor: kendine yakışanı yapmak, eğilmemek, dengeyi korumak.

Ve Ğâşiye bahsinde kaydedilen tespit burada tersinden işliyor: orada huşû (alçalma) iki türlü olabiliyordu — gönüllü ve mecburi. Burada da diklik iki şeye karşı olabilir: bir insan Allah'a karşı eğilip insanlara karşı dik durabilir, ya da tersi. Sûrenin istediği diklik, yolun üzerinde olan dikliktir — yani yönü kabul etmiş bir dikliktir.