Hâkka 38-39. ayetler

Fe-lâ uksimü bimâ tubsırûn · Ve mâ lâ tubsırûn "Hayır! Yemin ederim gördüklerinize ve görmediklerinize."

Otuz sekizinci ayet sûrenin en keskin dönüşüdür. Otuz yedi ayet boyunca anlatılan şey vardı: tarih, kıyamet, hesap. Şimdi anlatım anlatıcıya dönüyor.

Sûre bundan sonra kıyametten söz etmeyecek. Konusu şu olacak: bunu size söyleyen söz nedir?

Bu geçiş, sûrenin bütün yapısını açıklıyor. Çünkü sûre bir iddia anlattı — gerçekleşecek olan. Ve bir iddianın son sorusu her zaman aynıdır: kim söylüyor?

Bu kalıp bu tefsirde Beled 90/1 bölümünde dört görüş halinde tablolandı ve İnşikâk 84/16 ile Tekvîr 81/15 bölümlerinde de anıldı. Tekrarlamıyorum. Özet olarak, lânın işlevi hakkındaki ana görüşler şunlardır: zâide (pekiştirme için), muhatabın söylediği bir şeyi reddedip sonra yemine geçme, ya da kalıbın bütün olarak "yemin ederim" anlamına gelmesi.

Buraya eklenecek olan, kalıbın bu sûredeki yeridir.

Kalıp Kur'an'da birkaç yerde geçer ve dikkat çekici bir dağılımı vardır: Meâric 70/40'ta da geçer. Yani mushaf düzeninde arka arkaya gelen iki sûre, aynı kalıbı kullanıyor:

Bu bağa Meâric bölümünde döneceğim.

Kök: ب-ص-ر. Görmek. Basar — göz, görme duyusu; basîret — kalp gözü, kavrayış; el-Basîr — Allah'ın ismi.

Ve bu yemin, kapsamı bakımından Kur'an'da benzersizdir.

Kur'an'ın yeminleri genellikle belirli şeyleredir: şafağa, yıldıza, incire, zeytine, asra, kaleme, şehre, atlara. Bu tefsirde işlenen sûrelerin çoğu böyle bir yeminle açılır.

Burada ise yemin edilen şey her şeydir. Ve bir bölme yapılarak her şey oluyor:

Gördükleriniz + görmedikleriniz = var olan her şey.

Bu bölme, mantıkta tam bölme denen türdendir: iki kategori birbirini dışlar ve birlikte bütünü kapsar. Üçüncü bir seçenek yoktur.

Yani sûre, yemininin dışında hiçbir şey bırakmıyor.

Ve burada ayetin en ince noktası var.

Kur'an var olanı bölmek için yerleşik bir çift kullanır: ٱلْغَيْبِ وَٱلشَّهَٰدَةِ — görünmeyen ve görünen. "Görünmeyeni ve görüneni bilendir" (En'âm 6/73, Ra'd 13/9, Haşr 59/22 ve başka yerler).

Bu ayet o çifti kullanmıyor. Onun yerine fiil kullanıyor: "sizin gördükleriniz ve sizin görmedikleriniz."

Fark şudur: ğayb/şehâdet bölmesi nesnenin özelliğine göre yapılır — bir şey ya görünürdür ya değildir. Tubsırûn / lâ tubsırûn bölmesi ise sizin gözünüze göre yapılır.

Yani sınır, varlıkta değil; muhatapta.

Ve bunun sonucu şudur: sınır hareketlidir. Bugün görmediğiniz bir şeyi yarın görebilirsiniz; başkasının gördüğünü siz görmeyebilirsiniz. Bölme, mutlak bir ontoloji kurmuyor; bir konum tarif ediyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. Dayanağı, ayetin ğayb/şehâdet çiftini kullanmayıp fiil kullanmasıdır; iki ifadenin farkı metinde açıktır.

غ-ي-ب kökü Bakara 2/3 bölümünde ayrıntılı işlendi. Oradaki tespitler:

• "Gayb, yok olan değil, görünmeyendir. Bu ayrım kritiktir ve sık karıştırılır."
• "görünmeyene dayalı bilgi, akıl dışı bir şey değildir; insan bilgisinin çoğu böyledir."
• Ve dört örnek verilmişti: elektron, dünyanın çekirdeği, geçmiş, başkasının bilinci — hiçbiri doğrudan görülmez, hepsi etkilerinden bilinir.
• Kayıt: "Bunu, Kur'an bilim yapıyor anlamında yazmıyorum; sadece 'görünmeyene güven' ilkesinin insan bilgisinin genel çalışma biçimiyle uyumsuz olmadığını söylüyorum."

Tekrarlamıyorum. Buraya eklenecek olan şudur: Bakara 2/3 gayba imanı konu ediyordu — muhataptan istenen bir tutum. Hâkka 69/39 ise görünmeyeni yemin konusu yapıyor.

Aradaki fark şudur: bir şeye yemin edilmesi, o şeyin var ve değerli olduğunu varsayar. Yani ayet, görünmeyene inanmayı istemeden önce, görünmeyeni saymış oluyor.

Ve bunu muhatabın kendi diliyle yapıyor: "görmedikleriniz." Muhatap, gördüğünün ötesinde bir şey olduğunu inkâr edemez — çünkü kendi görüşünün sınırlı olduğunu bilir.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum.

Kur'an'da yeminler genellikle konuyla ilişkilidir: gecenin ardından sabahın gelmesine yemin edip dirilişten söz etmek gibi.

Burada ilişki nedir?

Yeminin cevabı şudur: "Şüphesiz o, değerli bir elçinin sözüdür." Yani konu bir sözün kaynağıdır.

Ve ilişki şurada kuruluyor: bir sözün kaynağı görünmez. Sözü duyarsınız; nereden geldiğini görmezsiniz. Duyulan şey görünen alandadır (tubsırûn), kaynağı görünmeyen alandadır (lâ tubsırûn).

Yani yemin, tartışmanın tam olarak nerede geçtiğini işaret ediyor: görünenle görünmeyenin sınırında.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. Dayanağı, yemin ile cevabının arka arkaya gelmesi ve cevabın bir aktarım meselesi olmasıdır.