Hâkka 6. ayet

Ve emmâ Âdün fe-ühlikû bi-rîhın sarsarin âtiye "Âd'a gelince, onlar uğultulu, azgın bir rüzgârla helâk edildiler."

Âd kavmi ve İrem, Fecr sûresi bölümünde ayrıntılı işlendi: kavmin nerede yaşadığı, zâtü'l-imâd tabirinin ne anlama geldiği, hakkındaki ihtilaflar ve tarihî arka plan orada verildi. Burada tekrarlamıyorum.

Fecr'de kaydedilen şeyle burada söylenen arasında bir bağ var ve onu kurmak gerekiyor. Fecr, Âd'ı yaptıklarıyla anıyordu — direkler, yapılar, "beldelerde benzeri yaratılmamış" olması. Hâkka ise Âd'ı başlarına gelenle anıyor. Fecr'de kavim bir inşa gücüdür; Hâkka'da bir enkazdır.

Ve iki sûrenin araç seçimi de birbirini tamamlıyor. Fecr'de üç kavim üç yapıyla anıldı (sütun, oyulmuş kaya, kazık); Hâkka'da aynı kavimler üç doğa olayıyla helâk ediliyor (ses/sarsıntı, rüzgâr, altüst oluş ve su). Yani bir sûrede diktikleri şey, öteki sûrede onları yıkan şeyle karşı karşıya geliyor.

Bunu iki sûrenin karşılaştırılmasından çıkardığım bir okuma olarak kaydediyorum.

Kök: ر-و-ح. Bu kök çok geniştir: rîh (rüzgâr), rûh (ruh), revh (rahatlama, esinti), râiha (koku), istirâhat (dinlenme). Ortak çekirdek hareket eden havadır ve buradan hem yaşam hem ferahlık anlamları doğar.

Kur'an'da رِيَاح (çoğul) ile رِيح (tekil) arasında dikkat çekici bir dağılım vardır:

• Çoğul (riyâh) genellikle rahmet bağlamında geçer: "Rüzgârları müjdeciler olarak göndermesi O'nun ayetlerindendir" (Rûm 30/46); "Rüzgârları aşılayıcı olarak gönderdik" (Hicr 15/22).
• Tekil (rîh) genellikle azap bağlamında geçer: burası; "üzerlerine uğultulu bir rüzgâr gönderdik" (Fussilet 41/16); "kısır rüzgâr" (Zâriyât 51/41).

Bu dağılıma dikkat çekmek istiyorum; istisnası olup olmadığını kesin söyleyemem, bu yüzden bir kural olarak sunmuyorum. Ama dağılım doğruysa arkasındaki mantık şudur: rahmet çok yönlüdür — rüzgârlar farklı yönlerden gelir, biri diğerini dengeler, bulutu toplar ve dağıtır. Azap ise tek yönlüdür: tek bir yönden, hiç kesilmeden, dengesiz.

Kâria bölümünde mîzânın tekil-çoğul dağılımı için aynı türden bir gözlem kaydedilmiş ve aynı ihtiyat kaydı düşülmüştü.

Kelime iki heceli bir tekrar yapısındadır: صَرْ-صَرْ. Arapçada bu tür ikizlenmiş kalıplara rubâî mudâaf denir ve dilde çoğunlukla tekrarlanan ses ya da hareket bildirir: zelzele (sarsmak), kalkale, vesvese, ğarğara.

Kelimenin anlamı üzerinde iki izah vardır ve ikisi de kökün iki dalına dayanır:

Klasik kaynaklarda ikisi de nakledilir ve birçok müfessir ikisini birleştirir: hem uğuldayan hem donduran.

Kelimenin biçimi anlamını taşıyor. Kelime kendi içinde tekrar ediyor: sar-sar. Ve nitelediği şey, yedi gece sekiz gün kesilmeden esen bir rüzgârdır. Ses de tekrarlanıyor, olay da.

Bu, Kâria bölümünde kaydedilen kayıtla okunmalıdır: ses-anlam uyumu bütün dillerde bulunan bir olgudur ve Arapçada özellikle işlektir. Bunu bir mucize delili olarak sunmuyorum; kelimenin biçimiyle anlamının burada örtüştüğünü kaydediyorum.

Kur'an'daki diğer geçişleri. Kelime Kur'an'da üç yerde geçer ve hepsi Âd kavmi hakkındadır: burası, Fussilet 41/16, Kamer 54/19. Yani sarsar, Kur'an'da tek bir olayın adı gibidir.

Kamer 54/19 ayeti ayrıca kayda değer: "Uğursuz ve sürekli bir günde üzerlerine uğultulu bir rüzgâr gönderdik." Orada tek gün, burada yedi gece sekiz gün deniyor. Klasik izah, Kamer'deki "müstemirr" (sürekli) kaydının süreklilik bildirdiği ve iki ayetin çelişmediği yönündedir: "uğursuz gün" olayın başladığı günü, Hâkka ise süresini veriyor.

Kök: ع-ت-و. Atâ / ya'tû — haddi aşmak, azmak, dik başlılık etmek, itaatten çıkmak.

Kökün Kur'an'daki geçişleri kelimenin alanını gösteriyor:

• "Rablerinin emrinden çıktılar" (A'râf 7/77) — Semûd hakkında.
• "Büyük bir azgınlıkla azdılar" (Furkân 25/21).
• "Ben ihtiyarlığın son sınırına vardım" (Meryem 19/8) — Zekeriyyâ'nın sözü. Buradaki itiyyâ, "yaşın haddi aşması"dır. Kökün olumsuz olmayan tek kullanımı; ve tam da bu yüzden kökün asıl anlamını en iyi gösteren yer burasıdır: bir şeyin normal sınırının ötesine geçmesi.
• "Rablerinin emrine karşı büyüklendiler" (Talâk 65/8).

Yani âtiye ahlâkî bir kelimedir ve burada bir rüzgâra veriliyor. Rüzgâr "azgın" oluyor: kendi ölçüsünü aşıyor, dizginlenemiyor, emri dinlemiyor.

Ve bir önceki ayetle bağı burada kuruluyor:

İki farklı kök, tek kavram. Ve bu kavram, iki kavmin kendi suçunun adıdır.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. Dayanağı iki kökün sözlük anlamıdır ve o anlam tartışmasızdır: ط-غ-ي ile ع-ت-و, Arapçada haddi aşmayı bildiren iki köktür ve Kur'an ikisini de insan davranışı için kullanır. Bu iki ayette ikisi de doğa olayı için kullanılıyor.

Bir teolojik not. Rüzgârın "azgın" olması, onun Allah'ın emrinden çıktığı anlamına gelmez — bir sonraki ayet zaten "onu üzerlerine musallat etti" diyerek fâili söylüyor. Âtiye, rüzgârın helâk edilenler açısından görünüşüdür: durdurulamaz, ölçüsüz, dizginsiz. Sıfat, olayın Allah'a göre değil, maruz kalana göre tarifidir.