Meâric 24-25. ayetler

Ve'llezîne fî emvâlihim hakkun ma'lûm · Li's-sâili ve'l-mahrûm "Ve onlar ki mallarında belirli bir hak vardır — isteyen için ve mahrum kalan için."

Mâûn 107/3 bölümünde "yoksulun yemeği" tamlamasının iki okuyuşu tartışılırken mülkiyet okuyuşu bu ayete dayandırılmıştı. Orada kaydedilenler:

• Zâriyât 51/19: "Mallarında isteyen ve mahrum kalan için bir hak vardır."
• Meâric 70/24-25: "Onların mallarında isteyen ve mahrum için belirli bir hak vardır."
• Ve kaydedilen sonuç: "İki ayette de kullanılan kelime haktır — lütuf, ihsan, bağış değil. Ve 'belirli' (ma'lûm) denmesi, bunun keyfî bir miktar olmadığını, tanımlanmış bir pay olduğunu gösterir."
• Ve üç sonuç sıralanmıştı: "Verenin üstünlüğü ortadan kalkar… Alanın utancı ortadan kalkar… Vermemek 'cömert olmamak' değil, 'hakkı vermemek' olur."

Bunları tekrarlamıyorum. Buraya eklenecek üç şey var: ma'lûm kaydı, iki alıcı arasındaki fark, ve zamirin düşmesi.

Kök: ع-ل-م. Bilmek. Ma'lûm ism-i mef'ûldür: bilinen.

Ve Zâriyât 51/19 ile fark buradadır. Zâriyât sadece hakk diyor; Meâric hakkun ma'lûm diyor. Meâric bir kayıt ekliyor: hak bilinen bir haktır.

"Bilinen" ne demek? İki okuyuş vardır:

Ve burada, Mâûn bölümünde kaydedilen zorluğun aynısıyla karşılaşıyoruz.

Mâûn bölümünde mâûnun zekât okunması için şu kayıt düşülmüştü: "zekâtın belirli oranlarla kurumsallaşması Medine dönemine aittir. Sûre Mekkî sayılırsa bu okuyuş zorlanır."

Aynı zorluk burada da var. Ve ikinci okuyuş bu zorluğu ortadan kaldırıyor: kişi kendi payını kendisi belirlemişse, kurumsal bir oran gerekmez.

İkinci okuyuşu daha güçlü buluyorum ve gerekçem sûrenin kendi mantığındadır:

Liste, insanın helû' halinden çıkma yollarını sayıyor. Ve helû'un ikinci yarısı مَنُوعtur: esirgeyen. Yani listenin bu maddesi, esirgemenin panzehiri olmalıdır.

Zorunlu bir vergi, esirgemeyi tedavi etmez — kişi vergiyi verir ve esirgemeye devam eder. Ama malında kendisinin ayırdığı ve bildiği bir pay varsa, bu bir tutum değişikliğidir.

Bu tercih bağlayıcı değildir. Ve pratik farkı sınırlıdır, çünkü iki okuyuş da aynı fikre varıyor: malın içinde başkasına ait, belirlenmiş bir kısım vardır.

Harfe dikkat. Ayet "mallarından verirler" demiyor, "mallarının bir kısmını ayırırlar" da demiyor. "Mallarında … vardır" diyor.

فِى harfi kapsanma bildirir. Yani hak, malın dışından gelen bir yükümlülük değil; malın içinde bulunan bir şey.

Ve bu, Mâûn bölümünde kurulan mülkiyet okuyuşunu gramer düzeyinde destekliyor: hak, mala sonradan eklenmiyor; orada duruyor.

Ve cümle isim cümlesidir, fiil yok. Yani bir eylem bildirilmiyor, bir durum bildiriliyor. Kişinin ne yaptığı değil, malının nasıl bir mal olduğu söyleniyor.

Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum.

Ve bu, ayetin en ince yeri.

ٱلسَّآئِل — Kök: س-أ-ل. İsteyen, dilenen. Sûrenin birinci ayetindeki sâil ile aynı kelime.

ٱلْمَحْرُوم — Kök: ح-ر-م. Harame — menetmek, yasaklamak, mahrum bırakmak. Harâm, hurmet, el-Harem (dokunulmaz bölge), ihrâm aynı kökten. مَحْرُوم ism-i mef'ûldür: mahrum bırakılmış, payı kesilmiş.

Klasik kaynaklarda mahrûmun kim olduğu hakkında iki ana görüş vardır:

Kalem 68/27 özellikle güçlü bir karinedir, çünkü orada kelime tam olarak bu anlamda ve kişinin kendi ağzından kullanılıyor: ürünlerini kaybeden bahçe sahipleri "biz mahrûmuz" diyorlar.

İki görüş birbirini dışlamıyor ve klasik kaynaklarda ikisi de nakledilir. Ortak nokta şudur: mahrûm, görünmeyen muhtaçtır.

Ve asıl mesele bu.

Ayet tek bir kelime kullanabilirdi: li'l-fukarâ (yoksullar için), li'l-mesâkîn (miskinler için). Kullanmıyor. İki kelime kullanıyor ve ikisi arasındaki fark görünürlüktür:

Ve ikinci satır, bütün meseleyi çözüyor.

Eğer verilen şey bir lütuf olsaydı, lütfun tetikleyicisi talep olurdu: birisi ister, siz verirsiniz. İstemeyen hakkında bir yükümlülük doğmaz — çünkü lütuf, istekle uyanır.

Ama verilen şey bir hak ise, talep gerekmez. Bir borç, alacaklı hatırlatmasa da borçtur. Ve ayet bunu, istemeyen birini listeye koyarak gösteriyor.

Yani mahrûm kelimesinin varlığı, hak kelimesinin ispatıdır.

Mâûn bölümünde mülkiyet okuyuşu hakk ve ma'lûm kelimelerine dayandırılmıştı. Buraya eklediğim şey şudur: okuyuşun üçüncü dayanağı ikinci alıcıdır.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. İki kelimenin anlamları ve ayette yan yana bulunmaları doğrulanabilir verilerdir.

Ve iki sûrenin yoksulluk kelimelerini yan yana koymak, tabloyu tamamlıyor:

Mâûn bölümünde miskîn için kaydedilen şuydu: "Yoksulluk sadece 'az paraya sahip olmak' değildir; seçenek yokluğudur."

Mahrûm buna bir katman ekliyor: yoksulluk, payın kesilmiş olmasıdır. Ve kelimenin edilgen kalıbı bunu söylüyor — mahrûm, kendini mahrum etmiş değil; mahrum bırakılmış.

Bunu bir kelime gözlemi olarak kaydediyorum; kalıbın edilgen olması gramer verisidir.

Ve yukarıda kaydedilen gramer ayrıntısına dönelim.

Listede ٱلَّذِينَ هُمْ kalıbı altı kez geçiyor. İki yerde ise hüm düşürülmüş:

• 24. ayet: وَٱلَّذِينَ فِىٓ أَمْوَٰلِهِمْ حَقٌّ مَّعْلُومٌ
• 26. ayet: وَٱلَّذِينَ يُصَدِّقُونَ بِيَوْمِ ٱلدِّينِ

Sebep gramerdedir ve tartışmasızdır: hüm pekiştirme zamiridir ve cümlenin öznesi ile haberinin arasına girer. Yirmi dördüncü ayette cümlenin öznesi hakkundur (kişiler değil), yirmi altıncı ayette ise haber bir fiildir (yusaddikûne). İki durumda da hüm için yer yoktur.

Bu bir gramer zorunluluğudur; anlam çıkarımı yapmıyorum. Ancak sonucu kaydetmeye değer: iki madde, listenin öteki maddelerinden yapı bakımından farklıdır — biri bir duruma (malın niteliği), öteki bir fiile (tasdik) dayanıyor. Geri kalan altı madde ise sıfat cümleleridir.