Müddessir 38-39. ayetler

Küllü nefsin bimâ kesebet rahîne / İllâ ashâbe'l-yemîn "Her nefis, kazandığına karşılık bir rehindir — sağın adamları hariç."

Kök: ر-ه-ن. Somut anlamı: bir borca karşılık bırakılan teminat; rehin, ipotek.

• رَهْن (rehn) — rehin bırakma; ve rehin bırakılan şey.
• رَهِين / رَهِينَة — rehin olarak tutulan.
• رِهَان (rihân) — karşılıklı bahis; iki tarafın da bir şey ortaya koyması.

Kur'an'da kökün somut hukukî anlamı geçer: "Yolculukta olur da yazacak birini bulamazsanız, alınmış rehinler (rihânun makbûda) yeterlidir" (Bakara 2/283).

Ve rehnin işleyişini görmek gerekiyor, çünkü ayetin bütün gücü oradadır:

Rehin, borcun teminatı olarak bırakılan şeydir. Rehin bırakılan şey, borç ödenene kadar sahibine dönmez. Alacaklının elinde tutulur; sahibinin kullanımına kapalıdır.

Ayet, insanı bu konuma koyuyor.

Ve dizim ilginçtir: küllü nefsin bimâ kesebet rahîne — "her nefis, kazandığı sebebiyle rehindir."

Yani kişi, kendi kazandığının karşılığında rehin tutuluyor. Rehin bırakan da rehin bırakılan da aynı kişi.

Klasik tefsirlerde bu şöyle açıklanır: insan, ameli sebebiyle tutuludur; ameli onu kurtarana kadar serbest kalamaz.

Ve bu, sıradışı bir hukukî görüntüdür: borçlu, borcuna karşılık kendisini rehin bırakmıştır.

Kök: ك-س-ب. Somut anlamı: elde etmek, kazanmak, toplayıp getirmek.

Kur'an'da kök hem iyi hem kötü için kullanılır ve nötrdür:

• "Kazandığı lehine, işlediği aleyhinedir" (Bakara 2/286) — lehâ mâ kesebet ve aleyhâ mâ ktesebet.
• "Malı ve kazandığı ona fayda vermedi" (Tebbet 111/2) — Tebbet (Mesed)'de işlendi.

Ve bir dizim nüktesi: ayet "yaptığı" (amile) demiyor, "kazandığı" (kesebet) diyor. Kazanç dili, bir borç-alacak ilişkisi kuruyor — ve rehîne kelimesiyle birleşiyor.

İki kelime aynı alandan: biri iktisadî kazanç, öteki iktisadî teminat.

Bu gözlemi kaydediyorum.

Bir gramer nüktesi. Kur'an'da aynı cümle bir başka yerde neredeyse birebir geçer:

"Her kişi, kazandığına karşılık bir rehindir" (Tûr 52/21) — küllü'mriin bimâ kesebe رَهِينٌ.

Orada رَهِين (müzekker), burada رَهِينَة (tâ ile).

Klasik izahlar:

İkinci izah dilciler arasında yaygındır. Bir tercih dayatmıyorum; iki izah da anlamı değiştirmiyor.

أَصْحَـٰبُ ٱلْيَمِينِ — "sağın adamları".

ي-م-ن kökü ve sağ/sol ayrımı İnşikâk'de işlendi. Orada kaydedilen çekirdek:

"Kök ي-م-ن, yümn (bereket) ile akraba... Kur'an bu yerleşik çağrışımı kullanır ama ona bir hüküm yükü de bindirir: ashâbü'l-yemîn / ashâbü'ş-şimâl (Vâkıa 56/27, 41)."

Ve orada, ayrımın "kesin olduğu ve üçüncü bir kategori bırakmadığı" belirtilmişti.

Burada eklenecek olan, istisnanın kendisidir.

Ayet önce mutlak bir hüküm koyuyor: küllü nefsin — her nefis. Sonra istisna geliyor.

Ve bu sıra, tersinden okunduğunda bir şey söylüyor: kural rehin olmaktır; kurtuluş istisnadır.

Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum.

Klasik tefsirlerde birkaç izah verilir: mü'minler genel olarak; ya da belirli bir grup. Bir tercih dayatmıyorum, çünkü ayet tanımlamıyor ve İnşikâk'de de aynı tavır korunmuştu.

Ve bir sonraki ayet, istisna edilenlerin ne yaptığını gösterecek — ki bu, sûrenin en dikkat çekici sahnesine kapı açıyor.