İnsân 24. ayet

Fe'sbir li-hukmi Rabbike ve lâ tuti' minhüm âsimen ev kefûrâ "Öyleyse Rabbinin hükmü için sabret; onlardan hiçbir günahkâra da nanköre de uyma."

Ayet فَ ile başlıyor: indiren biziz, öyleyse sabret. Emir, bir önceki ayetin sonucu olarak veriliyor.

Gramer nüktesi burada ve genellikle çeviride kaybolur.

Türkçede "bir şeye sabretmek" deriz ve bu, o şeye katlanmayı çağrıştırır. Arapçada da sabera alâ kalıbı vardır ve "bir şeye katlanmak" demektir.

Ayette عَلَىٰ yok, لِ var.

Lâm harfi burada yön ve gaye bildiriyor: "Rabbinin hükmü için", "hükmü gelene kadar", "hükmüne doğru".

Fark küçük değil. Alâ ile kurulsaydı hüküm bir yük olurdu ve sabır ona dayanmak anlamına gelirdi. Lâm ile kurulunca hüküm bir beklenen oluyor ve sabır, onu bekleme hâli haline geliyor.

Yani ayet "Rabbinin hükmüne katlan" demiyor; "Rabbinin hükmünü bekle" diyor.

Ve bu, sûrenin ebrâr tarifiyle uyuşuyor: onlar da bir günü bekleyen insanlardı (7, 10).

Kök: ح-ك-م. Bu kök Tîn sûresinin son ayeti (ahkemü'l-hâkimîn) vesilesiyle ele alındı; oradaki tarifi hatırlatıyorum: Türkçedeki "hüküm" kelimesi kökün somut anlamını kaybetmiştir — kökün merkezinde engellemek, tutmak vardır. Atın ağzına takılan gem (hakeme) aynı köktendir: hayvanı istediği yere gitmekten alıkoyar.

Ve bu, ayetin iki yarısını birbirine bağlıyor. Birinci yarıda hükm (tutan şey) bekleniyor; ikinci yarıda "uyma" emri veriliyor — yani muhatabın kendisini tutması isteniyor. Sabr da zaten "tutmak"tı (Bakara 2/45).

Üç kelime, tek hareket: sabr (kendini tutmak), hükm (tutan karar), lâ tuti' (sürüklenmemek).

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum; kökün tarifi ise nakildir.

Kök: أ-ث-م. İsm — günah. Dilcilerin naklettiği izaha göre kökün altında ağırlaşma, yavaşlama, geride kalma fikri vardır: günah, kişiyi hayırdan geri bırakan şeydir.

Bu izahı naklediyorum; kökün tarihî gelişimi hakkında kesin hüküm vermiyorum. Ama eğer doğruysa, kelime bu sûrede özel bir yankı taşıyor: yirmi yedinci ayette bu insanların ağır bir günü arkalarına bıraktıkları söylenecek. Ağırlaştıran şey ile ağır olan gün, aynı kişilerin etrafında toplanıyor.

Olumsuz emirde أَوْ, Arapçada "her ikisi de" anlamına gelir.

Türkçeye "günahkâra veya nanköre uyma" diye çevrildiğinde sanki birini seçme imkânı varmış gibi durur. Oysa yasaklama cümlesinde ev, kapsamı genişletir: hangisi olursa olsun. Türkçedeki karşılığı "ne o, ne öteki"dir.

Kelime sûrede ikinci kez geliyor.

Üçüncü ayette kefûr, insanın olabileceği iki halden biriydi — soyut bir ihtimal. Burada karşıda oturan somut kişiler: مِنْهُمْ — "onlardan".

Ve şu ayrıntı önemli: âsim ile kefûr yan yana konuyor.

• Âsim — yapan kişi: fiilinde kusurlu.
• Kefûr — örten kişi: gördüğünü örtmeyi huy edinmiş.

İkisi ayrı kusurlardır ve ayet ikisini de sayıyor. Bakara 2/6 bahsinde kaydedildiği gibi küfür bilmemek değil, bildiğinin üstünü örtmektir; ism ise davranış tarafındadır.

"Uymak" (طاعة) neye karşı uyarılıyor? Ayet bir tartışmayı yasaklamıyor, tâbi olmayı yasaklıyor. Ğâşiye 88/22 bahsinde kaydedilmişti: "leste aleyhim bi-musaytır" — senin görevin zorlamak değil. Burada bunun karşı tarafı söyleniyor: onların da seni sürüklemesine izin verme.