Mutaffifîn 18-21. ayetler

Kellâ inne kitâbe'l-ebrâri lefî illiyyîn • ve mâ edrâke mâ illiyyûn • kitâbün merkūm • yeşhedühü'l-mukarrabûn "Hayır! İyilerin kitabı İlliyyûn'dadır. İlliyyûn'un ne olduğunu sen ne bilirsin? İşaretlenmiş bir yazıdır; ona yaklaştırılmış olanlar şahitlik eder."

Bu dört ayet, 7-9. ayetlerin karşılığıdır ve karşılaştırma birebir yapılabilir:

Üç ayet birebir aynı kalıpta; dördüncüsü sadece iyiler tarafında var.

Bu, Kâria bölümünde ele alınan "simetrinin kırılması" meselesinin bir başka örneğidir. Orada iki grup anlatılırken simetrinin bilinçli olarak bozulduğu kaydedilmişti. Burada bozulma, fazladan bir cümle biçiminde geliyor ve iyilerin tarafına düşüyor.

Yani kayıt her ikisinde de tutuluyor, her ikisi de merkūm, her ikisinin yeri de "bilinemez" ilan ediliyor. Fark tek yerde: birinin kaydına şahit var.

Kelime İnfitâr 82/13'te ele alındı ve kökün tahlili Bakara 2/44'te yapılmıştı: ب-ر-ر kökünün asıl anlamı genişliktir; berr — kara, denizin karşısındaki geniş alan; birr — darlığın karşıtı olan iyilik.

Ve İnfitâr bölümünde kaydedildiği gibi ebrâr, kelimenin kendi mantığında "geniş olanlar"dır.

Bu sûrede kelime iki kez geçiyor: 18 (kitapları illiyyûnda) ve 22 (nimet içindeler). İnfitâr'da bir kez geçmişti. Üç geçişin ikisi birebir aynı cümledir: inne'l-ebrâra lefî naîm (İnfitâr 82/13 = Mutaffifîn 83/22).

Kök: ع-ل-و. Yükseklik, üstünlük. Alâ — yükseldi. Uluvv — yücelik. A'lâ — en yüksek. Aliyy — yüce; Allah'ın isimlerinden.

Kelimenin yapısı üzerinde dilciler tartışır ve tartışmanın sebebi bir gramer tuhaflığıdır.

İlliyyûn, biçim olarak cem-i müzekker sâlimdir — yani akıllı varlıklar için kullanılan düzenli çoğul (müslimûn, sâlihûn gibi). Ama kelimenin tekili bir akıllı varlık değildir; bir yer ya da bir mertebe adıdır.

Görüşler:

Ve buradaki asimetri kaydedilmeye değer:

Aşağı taraf tekil, yukarı taraf çoğul biçimde.

Klasik kaynaklarda bu asimetriye verilen izah şudur: yükseklik derecelidir, alçaklık tek bir yerdir. Kur'an cennet için "dereceler"den söz eder: "Onlar Allah katında derece derecedir." (Âl-i İmrân 3/163).

Bunu bir izah olarak aktarıyorum; kesin bir hüküm olarak sunmuyorum. Gramer tuhaflığının başka açıklamaları da vardır ve dilciler birleşmemiştir.

Bu sûrede yükseklik teması ayrıca sürecek: 27. ayette تَسْنِيم gelecek ve o kelime de "yükseklik" kökündendir. Yani iyilerin kitabı yukarıda, içecekleri yukarıdan.

Cümle 9. ayetle birebir aynıdır. Kelimenin tahlili orada yapıldı: ر-ق-م, üzerine iz ve işaret vurmak; silinemez, karışmaz hâle getirilmiş yazı.

Ve tekrarın kendisi bir hüküm taşıyor: iki kitabın niteliği aynıdır. Aynı özenle tutulmuş, aynı kesinlikte, aynı biçimde işaretlenmiş.

Yani kayıt tarafsızdır. Fark kayıtta değil, kaydedilende.

Bu, sûrenin ölçü temasıyla doğrudan bağlantılıdır ve kendi okumam olarak sunuyorum: mutaffif, ölçüyü taraflı kullanan kişiydi — aynı alet, iki farklı sonuç. Sûre, kaydın böyle olmadığını iki kez aynı cümleyi kurarak gösteriyor: aynı kayıt, iki farklı yön.

Sûrenin simetriyi kırdığı yer.

شَهِدَ — kök ش-ه-د. İki anlam taşır ve ikisi de burada mümkündür:

1. Hazır bulunmak. Şehide'l-meclise — meclise katıldı. Meşhed — hazır bulunulan yer. Şâhid — orada olan. 2. Şahitlik etmek, tanıklık etmek. Şehâdet — tanıklık.

İki anlam birbirinden ayrı değildir: şahitlik edebilmek için orada bulunmuş olmak gerekir. Kelime, ikisini tek kökte tutar.

Ayetteki fiil için iki okuyuş vardır:

İkisi de kaynaklarda zikredilir ve birbirini dışlamıyor.

İkinci okuyuşun sûreyle bağı daha sıkıdır ve bunu bir tercih olarak belirtiyorum. Sebebi şudur: sûrenin konusu belgelemedir. Ölçünün doğruluğu, kaydın kesinliği, yazının işaretlenmişliği. Bir belgenin son aşaması, şahitle onaylanmasıdır.

Ve Kur'an bunu bir yerde açıkça kurar: en uzun ayet olan Bakara 2/282, borç yazıldıktan sonra şahit tutulmasını emreder. Yani yazı tek başına yeterli sayılmıyor; şahit isteniyor.

Mutaffifîn 83/21, aynı iki aşamayı âhiret kaydı için kuruyor: yazıldı (merkūm) ve şahit tutuldu (yeşhedühü).

Bu bağı kendi okumam olarak sunuyorum.

Kök: ق-ر-ب. Yakın olmak. Kurb — yakınlık. Karîb — yakın. Kurbân — yaklaştıran şey; kurban kelimesi buradan gelir. Akrabâ — yakınlar.

Kelime تفعيل babından ism-i mef'ûldür: mukarreb — "yaklaştırılmış". Yani edilgen: kendileri yaklaşmıyor, yaklaştırılıyorlar.

Bu, kelimenin en önemli ayrıntısıdır. Yakınlık bir başarı olarak değil, bir konum verilmesi olarak adlandırılıyor.

Kur'an'daki kullanımı:

• "Öne geçenler, öne geçenler; işte onlar yaklaştırılmış olanlardır." (Vâkıa 56/10-11)
• "Mesîh de, yaklaştırılmış melekler de Allah'a kul olmaktan asla çekinmezler." (Nisâ 4/172)

Ve bu kelime sûrede iki kez geçer: 21 (kitaba şahitlik ederler) ve 28 (pınardan içerler). İkisi de iyilerin tarafında ve ikisinde de mukarrebûn, ebrârdan ayrı bir grup gibi durur.

Bu ayrım 28. ayette ele alınacak.

Bir soru sormak gerekiyor: kayıt zaten kesinse, şahide ne gerek var?

Klasik kaynaklarda verilen izah: şahitlik, kaydın doğruluğu için değil, kaydedilenin şerefi içindir. Bir belgeye kimlerin şahit olduğu, belgenin değerini gösterir.

Ve bu, sûrenin ceza-mükâfat dengesini kuruyor. Füccâr tarafında ek bir cümle yoktu; ebrâr tarafında var. Yani:

Ceza tam olarak hak edilendir; mükâfat ise hak edilenin üstüne bir şey ekler.

Bu, Kur'an'ın başka yerlerde açıkça kurduğu bir dengedir: "Kim bir iyilik getirirse ona on katı vardır; kim bir kötülük getirirse ancak onun dengiyle cezalandırılır." (En'âm 6/160).

En'âm 6/160'ta geçen kelime dikkat çekicidir: kötülüğün karşılığı için mislühâ — dengi — deniyor. Yani ceza tarafında denklik ilkesi işliyor; mükâfat tarafında işlemiyor.

Ve denklik, İnfitâr bölümünde ele alındığı gibi عدل kökünün anlamıdır. Yani ceza adaletle, mükâfat fazlasıyla veriliyor.

Bu bağı kendi okumam olarak sunuyorum; En'âm 6/160'ın Mutaffifîn'in yapısını açıkladığı iddiasında değilim, sadece aynı ilkenin iki yerde göründüğünü kaydediyorum.