Mutaffifîn 22-24. ayetler

İnne'l-ebrâra lefî naîm • ale'l-erâiki yanzurûn • ta'rifü fî vücûhihim nadrate'n-naîm "İyiler nimet içindedir. Koltuklar üzerinde bakarlar. Yüzlerinde nimetin tazeliğini tanırsın."

إِنَّ ٱلْأَبْرَارَ لَفِى نَعِيمٍ cümlesi, İnfitâr 82/13 ile kelimesi kelimesine aynıdır.

İnfitâr bölümünde bu cümle ele alındı: iki ayetin (82/13-14) birebir simetrisi, lefî harfinin "içinde olma" anlamı (Asr bölümünde kurulmuştu), isim cümlesinin sabitlik bildirmesi.

İki sûre arasındaki bağın en açık delili budur. Mushaf tertibinde yan yana duran iki sûre, aynı cümleyi taşıyor.

Ama bir fark var ve önemlidir:

İnfitâr'da cümle bir hüküm olarak konup geçiliyordu. Mutaffifîn'de aynı cümle bir tasvirin başlığı oluyor.

Ve bu, iki sûrenin farkını gösteriyor: İnfitâr on dokuz ayette hesabın kurulmasını anlatır; Mutaffifîn otuz altı ayette hesabın sahnesini kurar.

Tekili: أَرِيكَة. Kök: أ-ر-ك.

Kelimenin somut anlamı üzerinde dilciler şunları kaydeder: erîke, cibinlikli/gölgelikli bir sedir — üzerine perde ya da örtü gerilmiş, bir çadırın ya da odanın içinde kurulmuş oturak. Yani sıradan bir yatak ya da minder değil; korunaklı ve süslü bir oturma yeri.

(Kelimenin أَرَاك ağacıyla — misvak yapılan ağaç — ilişkilendirildiği de kaydedilir. Bu türetmeyi bir ihtimal olarak aktarıyorum; kesin değildir.)

Kur'an'da kelime yalnızca cennet tasvirlerinde geçer:

• "Orada tahtlar üzerine yaslanmış olacaklar." (Kehf 18/31)
• "Onlar ve eşleri, gölgelerde, tahtlar üzerine yaslanmışlardır." (Yâsîn 36/56)
• "Orada tahtlar üzerine yaslanmışlardır; ne yakıcı sıcak görürler ne de dondurucu soğuk." (İnsân 76/13)

Ve burada bir fark var, üzerinde durulması gerekiyor.

Yukarıdaki üç ayette de kelimeyle birlikte kullanılan fiil aynıdır: مُتَّكِئِين — yaslanmış, dayanmış.

Mutaffifîn 83/23'te ise bu fiil yoktur. Onun yerine يَنظُرُون — bakarlar.

Yani Kur'an, aynı nesneyi başka yerlerde yaslanmakla, burada bakmakla birlikte anıyor.

Bu tercih, sûrenin bütünüyle açıklanabilir ve bunu kendi okumam olarak sunuyorum: bu sûrede mesele görmedir. Bir önceki ayet grubunda füccâr Rablerinden perdelenmişti (15). Buradaki karşıtlığın kurulabilmesi için, ebrârın tarifinde bir bakış fiili gerekiyordu. Sûre, olağan tasviri değiştirip yerine bakışı koydu.

Ayrıca 6. ayetteki tabloyla da bir karşıtlık kuruluyor: orada insanlar ayakta duruyordu; burada ebrâr oturuyor.

Ayakta durmak beklemektir; oturmak, işin bitmiş olmasıdır.

Kök: ن-ظ-ر. Bakmak, gözlemek, yönelmek. Nazar — bakış. Manzar — bakılan şey. İntizâr — beklemek (bir şeye bakarak beklemek). Nazîr — benzer, denk (birbirine bakan iki şey).

Fiilin nesnesi söylenmemiştir. "Neye bakarlar?" sorusu cevapsız bırakılmış.

Bu, Kur'an'da sık kullanılan bir tekniktir ve önceki bölümlerde birkaç kez ele alındı: Alak sûresinde ikra''nın nesnesi, Kadr sûresinde enzelnâhu'nun mercii, Tekâsür'de tekâsürün nesnesi söylenmemişti. Tekâsür bölümünde bunun adı konmuştu: ibhâm — kapsamı açık bırakmak.

Nesne üzerindeki görüşler:

Dördüncü görüşü tercih ediyorum ve gerekçesi metnin kendisidir: cümle sûrede iki kez geçiyor (23 ve 35) ve iki bağlamı farklı. 23. ayette bağlam nimet, 35. ayette bağlam rollerin tersine dönmesidir. Aynı cümlenin iki farklı bağlamda kullanılması, nesnenin kasten açık bırakıldığını gösteriyor.

Bu bir tercihtir, bağlayıcı değildir.

Ama şu kadarı metinden kesin olarak söylenebilir: fiil, görmeyle ilgilidir; ve 15. ayette aynı sûre, karşı taraf için görmenin engellendiğini söylemiştir. İki ayet arasındaki karşıtlık, nesnesi ne olursa olsun geçerlidir.

Burada, sûrenin bütününü açıklayan bir örgüyü kaydetmek gerekiyor.

Mutaffifîn, gözle ilgili kelimelerle doludur:

Yedi ayrı yerde, yedi ayrı kök, tek bir konu: kim kime bakıyor.

Ve sûrenin anlattığı hikâye bu tabloda okunabiliyor:

Dünyada mücrimler müminlere bakıp göz kaş işareti yapıyordu (30, 32) ve kendilerini gözetleyici sayıyorlardı (33). Âhirette bakma sırası değişiyor: onlar Rablerinden perdeleniyor (15), müminler ise koltuklarda oturup bakıyor (35).

Bu örgüyü kendi okumam olarak sunuyorum; kelimelerin sûrede bulunması metnin verisidir, aralarında kurduğum dizi bir yorumdur. Ama örgünün sıkılığı dikkat çekicidir: sûre, alay etmenin bir bakış biçimi olduğunu ve cezasının da bakışla ilgili olduğunu söylüyor.

Ayette ani bir hitap değişikliği var: تَعْرِفُ — ikinci tekil şahıs, etken. "Sen tanırsın, sen fark edersin."

Hümeze bölümünde ele alınan iltifatın bir örneği: anlatım kesiliyor ve okuyucu sahneye çekiliyor.

İşlevi burada özeldir: ayet, okuyucuyu tanık konumuna koyuyor. Sahneyi anlatmıyor; sahneye bakmanızı istiyor. Ve tarif edilen şey, tarif edilmesi zor bir şeydir — bir yüzdeki ifade.

Kıraat farkı. Kelime iki şekilde okunmuştur:

Her iki okuyuş da nakledilmiştir. Hangi okuyuşun hangi imama ait olduğunu kesin veremediğim için isim vermiyorum.

Anlam farkı küçüktür ama vardır: birinci okuyuşta bir bakan vardır; ikincisinde durum kendiliğinden bilinir hâldedir. Birinci okuyuş, sûrenin göz temasıyla daha uyumludur.

عَرَفَ kökü de kaydedilmeye değer: ع-ر-ف, bilmek — ama özel bir bilme türü. Ma'rife, daha önce görülmüş bir şeyi tekrar tanımaktır; ilimden farkı budur. Aynı kökten ârif, ve ma'rûf — herkesin bildiği, tanıdığı, olağan sayılan iyilik.

Yani ayet "anlarsın" değil, "tanırsın" diyor. Yüzdeki ifade, açıklanması gereken bir şey değil; görüldüğünde bilinen bir şeydir.

Kök: ن-ض-ر. Somut anlamı: tazelik, parlaklık, canlılık.

Kelimenin asıl alanı bitkidir: nadıra'ş-şeceru — ağaç tazelendi, yeşerdi, canlandı. Nadîr — taze, yeşil, parlak. Nudâr — saf altın (parlaklığı sebebiyle).

Yani kelime, su almış bitkinin görüntüsünü insan yüzüne taşıyor. Kuru bir yaprak ile taze bir yaprak arasındaki fark neyse, o.

Ve bu, ayetin en somut tarafıdır: iç durumun dış görüntüye vurması. Sûre, cennetteki hâli anlatırken bir duygu adı vermiyor — mutluluk, huzur, sevinç demiyor. Yüzde görülen bir şey söylüyor.

Kur'an'daki kullanımlar:

• "O gün birtakım yüzler ışıl ışıldır; Rablerine bakarlar." (Kıyâme 75/22-23). وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَّاضِرَةٌ • إِلَىٰ رَبِّهَا نَاظِرَةٌ
• "Onlara tazelik ve sevinç verdi." (İnsân 76/11). Ve lekkāhüm nadraten ve sürûrâ.

Kıyâme 75/22-23 üzerinde ayrıca durmak gerekiyor, çünkü Mutaffifîn ile arasındaki örtüşme dikkat çekicidir.

İki kök, iki ayette:

İki sûre de aynı iki kökü art arda kullanıyor; sadece sıra ters.

Ve iki kök birbirine çok yakın seslidir: aralarındaki tek fark ض ile ظ harfleridir. Arapçada bu iki harf ayrı seslerdir ama birbirine yakındır.

Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum ve bir iddia kurmuyorum. İki kökün ayrı olduğu kesindir; seslerinin yakınlığı ve iki sûrede birlikte bulunmaları ise metnin verisidir. Felak bölümünde felak ile felâh için yapılan uyarı burada da geçerlidir: ses yakınlığı kök birliği değildir.

Ama şu söylenebilir: Kur'an, "bakmak" ile "parlamak" arasında bir bağ kuruyor. Bakan yüz parlıyor. Ve 15. ayette bakması engellenen için bir parlaklık söz konusu değil.

22. ayette naîm, 24. ayette en-naîm. İki ayet arayla aynı kelime, biri nekre biri belirli.

Nekre olan, nimetin cinsini ve büyüklüğünü bildiriyor: "öyle bir nimet ki." Belirli olan ise az önce anılana dönüyor: "o nimetin tazeliği."

Bu, Arapçada olağan bir kullanımdır: bir şey önce nekre olarak anılır, sonra belirli olarak tekrarlanır.