İnşikâk 19. ayet

Le-terkebunne tabakan an tabak "Elbette halden hale bineceksiniz."

Yeminin cevabı ve sûrenin tezini tek cümlede veren ayet.

Bu kelimenin okunuşunda gerçek bir fark vardır ve anlamı değiştirir.

Yaygın matbu mushaflarda ötreli okunuş esastır. Üstünlü okunuş da kıraat kaynaklarında nakledilir ve mütevâtir kıraatler arasında sayılır. Hangi kıraat imamının hangi okuyuşu benimsediği konusunda kesin bir nispet vermiyorum, çünkü emin değilim.

Ayrıca daha zayıf sayılan başka okuyuşlar da (edilgen biçim gibi) kaynaklarda nakledilir; bunlar mütevâtir sayılmadığı için burada değerlendirmeye almıyorum.

Farkın doğurduğu iki okuma:

Çoğul okunduğunda: hitap insanlığadır ve ayet, altıncı ayetteki "Ey insan!" hitabının devamıdır. Anlam: her insan, bir halden başka bir hale geçecektir.

Tekil okunduğunda: hitap Peygamber'edir ve ayet, ona söylenen bir söz olur. Bu okumayla anlam iki yöne açılır: (a) "sen tabaka tabaka yükseleceksin" — bir yükseliş bildirimi; (b) "sen zorluktan zorluğa geçeceksin" — davetin aşamalarının bildirilmesi.

Değerlendirmem — bağlayıcı değildir: çoğul okuma sûrenin bağlamına daha iyi oturuyor, çünkü yirminci ayet hemen ardından çoğul zamire dönüyor: "Onlara ne oluyor da inanmıyorlar?" Ayrıca altıncı ayetteki el-insân hitabı cins hitabıydı. Tekil okuma da metne aykırı değildir; iki okuma da aynı yasayı söyler, sadece muhatabı değiştirir.

Kök: ر-ك-ب. Bir şeyin üstüne çıkıp onunla hareket etmek. Rekb — kafile, binekli topluluk. Merkeb — binek. Terkîb — bir şeyi bir şeyin üstüne koyarak birleştirmek; Türkçedeki "terkip", "mürekkep" (birleşik) bu köktendir.

Fiilin seçimi anlamlıdır. Ayet "geçeceksiniz" ya da "gireceksiniz" demiyor; "bineceksiniz" diyor.

Binmek, yürümekten farklıdır. Yürüyen kendi gücüyle gider; binen, kendisini taşıyan bir şeyin üstündedir. Hız da yön de tamamen binenin elinde değildir.

Bu, sûrenin altıncı ayetiyle ilginç bir gerilim kuruyor. Orada insan kâdihti — kendi tırnağıyla kazıyan, didinen. Burada râkib — bir şeyin üstünde taşınan. İnsan hem didiniyor hem taşınıyor. İkisi birden doğru.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum; ama iki fiilin aynı sûrede aynı özneye verilmiş olması metnin verisidir.

Kök: ط-ب-ق. Kökün merkezinde üst üste gelmek ve birbirine tam uymak var:

• طَبَق — bir katman; ayrıca bir kabın kapağı (kaba tam oturduğu için).
• طِبَاق — üst üste katlar. Kur'an: "Yedi göğü kat kat yaratan O'dur" (Mülk 67/3); "Görmediniz mi, Allah yedi göğü birbiriyle uyumlu katlar halinde nasıl yarattı?" (Nûh 71/15).
• مُطَابَقَة (mutâbakat) — birbirine uyma, örtüşme. Türkçedeki "tıpatıp" ve "mutabakat" bu köktendir.
• أَطْبَقَ — kapattı, üstünü örttü.

Kelimenin insanın halleri için kullanımı da Arapçada bilinir: tabakātü'n-nâs — insanların tabakaları, dereceleri; ve tabak bir kişinin geçirdiği hal/dönem anlamında.

Buradaki عَنْ harfi kilit öneme sahip.

An Arapçada mücâveze bildirir: bir şeyden ayrılıp uzaklaşma, onu geride bırakma. "Ok yaydan çıktı" derken kullanılan harf budur.

Yani طَبَقًا عَن طَبَقٍ kelimesi kelimesine: "bir tabakadan ayrılarak bir tabakaya".

Eğer min kullanılsaydı ("bir tabakadan bir tabakaya") sadece hareket bildirilirdi. An kullanılınca, geride bırakma anlamı ekleniyor: her yeni hale binmek, bir öncekini terk etmektir.

Bu, sûrenin dördüncü ayetiyle bağlanıyor: yer içindekini attı ve boşaldı. Aynı hareket, insanın hayatı için tekrar ediliyor — her hal, bir öncekinin bırakılmasıdır.

Ayetin ne kastettiği üzerinde klasik dönemden beri birden çok görüş vardır:

Bu görüşler birbirini dışlamıyor. Kelimenin belirsiz (tenvinli) bırakılması — tabakan, "bir hal" — zaten anlamı açık uçlu tutuyor.

Değerlendirmem — bağlayıcı değildir: birinci görüş hem kökün anlamına hem yeminlerin seçimine en iyi oturanıdır. Yeminler bir geçiş (şafak), bir toplama (gece) ve bir tamamlanma (dolunay) sundu; hepsi aşamalı değişim örnekleriydi. Ayet bu örneklerin üzerine geliyor.

On dördüncü ayetteki adamın zannını hatırlayın: "dönmeyeceğini sanmıştı."

On dokuzuncu ayet o zannı bir yasa ile karşılıyor: halden hale geçmek, insanın seçtiği bir şey değil. Ay bunu her ay yapıyor; gündüz her akşam yapıyor; insan da yapacak.

Ve sûrenin bütün mimarisi burada tamamlanıyor: gök hal değiştirdi (1), yer hal değiştirdi (3-4), ay hal değiştiriyor (18), insan hal değiştirecek (19). Değişmeyeceğini sanan adam, değişmeyen hiçbir şeyin olmadığı bir evrende duruyor.