İnşikâk 22-23. ayetler

Beli'llezîne keferû yükezzibûn · Vallâhü a'lemü bimâ yû'ûn "Aksine, inkâr edenler yalanlıyorlar. Allah, içlerinde biriktirdiklerini daha iyi bilir."

Bel, Arapçada idrâb edatıdır: önceki cümleyi bırakıp başka bir şeye geçmek, ya da onu düzeltmek.

Yirminci ayet "Onlara ne oluyor?" diye sormuştu. Yirmi ikinci ayet cevap veriyor ama beklenen türden değil: sebep açıklanmıyor, niyet açıklanıyor.

Yani soru "neden inanmıyorlar?" idi; cevap "çünkü yalanlıyorlar" oluyor. Bu, dairesel görünen ama değil olan bir cevaptır: ayet, inkârın bir düşünce sonucu değil bir tutum olduğunu söylüyor.

Kök: ك-ذ-ب. Bu ayrım Şems sûresi bölümünde işlenmişti; oradaki tespiti hatırlatıyorum:

• كَذَبَ (I. bab) — kişinin kendisinin yalan söylemesi.
• كَذَّبَ (II. bab, tef'îl) — başkasının söylediğini yalan ilan etmesi.

Ayetteki fiil ikincisidir. Yani suçlanan şey yalan söylemek değil; doğru olanı yalan saymak.

Fiil ayrıca muzâri kipindedir: yükezzibûn — "yalanlamaktalar", sürekli ve devam eden bir hal. Bir kerelik bir karar değil, kalıcı bir tutum.

Sûrenin son kelime tahlili ve en güzel olanlarından biri.

Kök: و-ع-ي. Kökün somut merkezi bir eşyadır: وِعَاء (vi'â) — kap, kap kacak, içine bir şey konan şey.

Kur'an bu somut anlamı kullanır. Yûsuf kıssasında hırsızlık aranırken:

"Kardeşinin kabından (vi'âi ehîhi) önce onların kaplarını (ev'iyetihim) aramaya başladı." (Yûsuf 12/76)

Orada vi'â düpedüz bir çuvaldır, bir yük kabıdır.

Kökün diğer dalları:

• وَعَىٰ — bir şeyi kabına koyar gibi zihninde tutmak; ezberlemek, kavramak, hafızada saklamak.
• أَوْعَىٰ (if'âl babı) — kaba doldurmak, biriktirmek, istiflemek. Kur'an: "Toplayıp kaba doldurdu" (Meâric 70/18) — orada mal biriktiren kişi anlatılır.
• وَاعِيَة — tutan, saklayan (kulak).

Ve şimdi Kur'an'ın kendi içinden gelen o bağlantı:

"…ve belleyen bir kulak onu bellesin diye." (Hâkka 69/12) وَتَعِيَهَآ أُذُنٌ وَٰعِيَةٌ

Bu ayette أُذُن (kulak) ile وَاعِيَة (belleyen) yan yana geliyor. Yani "kulak" ile "kap" aynı cümlede birleşiyor: iyi kulak, işittiğini içine alıp saklayan kulaktır.

Şimdi İnşikâk sûresinin iki ucunu birleştirin:

• 84/2 ve 84/5: gök ve yer أَذِنَتْ — kulak verdi (kök: üzün, kulak).
• 84/21: insan, Kur'an okunduğunda secde etmiyor — kulak vermiyor.
• 84/23: ama insan bir şeyler يُوعُونَ — içine doldurup saklıyor.

Yani sûre şunu söylüyor: kap boş değil, sadece doğru şeyle dolu değil. İnsan bir şeyi almıyor değil; başka bir şeyi alıyor.

Ayet ne doldurduklarını söylemiyor. Bi-mâ yû'ûn — "ne dolduruyorlarsa onu". Müfessirler bunu genellikle "kalplerinde gizledikleri inkâr, kin, düşmanlık" diye açar; ama kelime bunu belirtmez. Belirsizlik, kaba ne konduğunun kişiye göre değiştiğini bırakıyor.

Sûrenin son bölümünde aynı fikir üç kez, üç ayrı kökle geçiyor:

Gece topluyor, ay toplanıyor, insan içine dolduruyor. Üçü de aynı hareket; ama ilk ikisi görünür, üçüncüsü görünmez.

Ve ayet tam da bunu söylüyor: وَٱللَّهُ أَعْلَمُ — "Allah daha iyi bilir". Görünmeyen toplama da biliniyor.

Bu üçlü örüntüyü kendi okumam olarak kaydediyorum. Kök farklıdır (vesk ve va'y ayrı köklerdir); kurduğum bağ kavramsaldır, iştikak iddiası değildir.

Ve bir bağ daha: on beşinci ayette "Rabbi onu görüyordu" denmişti. Yirmi üçüncü ayette "Allah biriktirdiklerini daha iyi bilir" deniyor.

Görme, dışarıdan olana bakar; bilme, içeriye. Sûre önce dış kaydı, sonra iç kaydı kuruyor. Adamın "kimse görmedi" hesabı iki kez birden bozuluyor.