Bürûc 13-16. ayetler

İnnehû hüve yübdiü ve yuîd · Ve hüve'l-Ğafûru'l-Vedûd · Zü'l-arşi'l-Mecîd · Fe''âlün limâ yürîd "Şüphesiz O, başlatır ve tekrarlar. O, çok bağışlayandır, çok sevendir. Arşın sahibidir, şanı yücedir. Dilediğini yapandır."

Dört ayet, art arda altı isim ve fiil. Sûrenin en yoğun bölümü ve dizilişi tesadüf değil.

بَدَأَ — Kök: ب-د-أ. Başlamak, ilk kez yapmak. Bed' — başlangıç; bedî' — eşi görülmemiş biçimde ilk yapan.

عَادَ — Kök: ع-و-د. Dönmek, tekrar etmek. İ'âde — geri getirme, tekrarlama; âdet — tekrarlanan şey; maâd — dönülecek yer.

İki fiil birlikte, Kur'an'da yaratma ve diriltmeyi anlatır:

"Yaratmayı başlatan, sonra onu tekrarlayan O'dur; bu O'na daha kolaydır." (Rûm 30/27)

Bu iki fiilin burada gelmesi neden önemli?

Çünkü sûrenin anlattığı şey yakılmış insanlardır. Ateş, bir bedeni ortadan kaldırır; geriye kül kalır. Ve bu, inkâr edenlerin dirilişe karşı en sık kullandığı itirazdır: dağılmış olan nasıl toplanır?

Ayet buna doğrudan cevap vermiyor; bir ilke koyuyor: başlatan, tekrarlar. Bir şeyi ilk kez yapabilen, ikinci kez yapamaz denemez.

Ve bu, İnşikâk sûresindeki "dönmeyeceğini sanmıştı" teşhisinin karşılığıdır: dönüş, başlatanın işidir.

ٱلْغَفُور — Kök: غ-ف-ر. Kökün somut anlamı örtmek, üstünü kapatmak. Mığfer — başı örten savaş başlığı. Ğufrân — örtme.

Yani bağışlama, Arapçada bir örtme eylemidir: suç yok edilmiyor, üstü kapatılıyor. Fa'ûl vezni mübalağa bildirir: çok ve sürekli örten.

ٱلْوَدُود — Kök: و-د-د. Ve sûrenin en şaşırtıcı kelimesi budur.

Kökün anlamı: sevmek. Ama Arapçada hubb (sevgi) ile vüdd arasında dilcilerin kaydettiği bir fark vardır: vüdd, sevginin dışa vurulmuş, davranışa dönüşmüş halidir. Sadece içte duyulan bir eğilim değil; karşı tarafa ulaşan bir yakınlık.

Türevleri:

• وُدّ (vüdd) — sevgi, muhabbet.
• مَوَدَّة (meveddet) — karşılıklı sevgi. Kur'an: "Aranıza sevgi ve merhamet koydu" (Rûm 30/21).
• وَدُود — fa'ûl vezni.

وَدُود Kur'an'da iki yerde geçer:

"Şüphesiz Rabbim çok merhametlidir, çok sevendir." (Hûd 11/90)

Bunu söyleyen Şuayb'dır — kavmini uyarırken.

"O, çok bağışlayandır, çok sevendir." (Bürûc 85/14)

Şimdi durup düşünmek gerekiyor, çünkü bu diziliş beklenmediktir.

Sûre bir katliam anlatıyor. On ikinci ayet "Rabbinin yakalaması şiddetlidir" dedi. Ve iki ayet sonra: "O, çok bağışlayandır, çok sevendir."

Bir tefsir metni bu ikisini nasıl birleştirir?

Birinci okuma: iki isim iki tarafa bakar. Ğafûr ve Vedûd, mü'minlere; şedîdü'l-batş, zalimlere. Sûre iki grubu on ve on birinci ayetlerde zaten ayırmıştı.

İkinci okuma: iki isim aynı tarafa bakar. Onuncu ayet "sonra tövbe etmezlerse" demişti — yani tövbe kapısı zalimlere açıktı. Ğafûr ismi tam olarak o kapının adıdır. Ve Vedûd, kapıdan girenin ne bulacağını söyler: sadece affedilmek değil, sevilmek.

Bu ikinci okuma, ayetin dizilişiyle daha uyumludur. Çünkü Ğafûr ile Vedûd aynı ayette yan yana duruyor ve on ikinci ayetteki batş ile aynı bölümdeler. Sûre üç şeyi arka arkaya söylüyor: yakalaması şiddetlidir — başlatır ve tekrarlar — bağışlayandır, sevendir.

Ve şu var: Ğafûr affetmeyi anlatır; ama af, bir mesafeyi de içerir. Affedilen kişi affedildiğini bilir ve arada bir borç durur. Vedûd o mesafeyi kaldırıyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum; iki ismin yan yana gelişi ise metnin verisidir.

Fa'ûl vezni Arapçada hem etken hem edilgen anlam taşıyabilir. Buna göre iki okuma vardır:

Klasik kaynaklarda ikisi de savunulmuştur. Çoğunluk birinciyi tercih eder ve Hûd 11/90'daki bağlam (Şuayb'ın kavmine hitabı, rahîmun vedûd) bunu destekler: orada rahîm ile eşleşiyor ve rahîm etkendir.

Ben de birinciyi tercih ediyorum; bağlayıcı değildir.

Bir de şu not: وَدّ (Vedd), İslam öncesi Arap yarımadasında bilinen bir putun adıdır ve Kur'an'da anılır (Nûh 71/23). Kelimenin kökü aynıdır. Bu bir tesadüf mü, yoksa dilin içinde daha eski bir "sevgi tanrısı" fikrinin izi mi — bu konuda kesin bir hüküm vermiyorum. İki kelimenin aynı kökten olduğu ise dil verisidir.

ٱلْعَرْش — Kök: ع-ر-ش. Kökün somut anlamı: çardak, üzeri örtülü yapı, asma çardağı. Arş, yükseltilmiş ve üstü örtülü olan şeydir; buradan "taht" anlamına gelir. Kur'an: "…çardaklı ve çardaksız bahçeler" (En'âm 6/141).

Arş meselesi kelam tarihinin en tartışmalı başlıklarındandır. Bu tefsirde o tartışmaya girilmiyor; kelimenin kök anlamını kaydetmekle yetiniyorum.

Ayetteki işlevi bağlamla belli oluyor: sûre bir hükümdarlıktan söz ediyordu. Ateşin başında oturanların bir tahtı vardı. Ayet, gerçek tahtın kime ait olduğunu söylüyor.

Ve dikkat: altıncı ayette zalimler oturuyordu (ku'ûd). On beşinci ayette arşın sahibi anılıyor. İki oturma, iki ölçek.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum.

Kök: م-ج-د. Kökün anlamı: şeref, yücelik, ve bolluk. Dilciler mecdi "şerefin genişliği ve bolluğu" diye tarif eder. Bir develik otlağın bol olmasına da mecüdet denir; kökte genişlik ve bereket var.

Yani mecîd, sadece "şanlı" değil; şanı geniş ve bol olan.

Burada gerçek bir kıraat farkı vardır:

İki okuyuş da kıraat kaynaklarında nakledilir. Hangi imamın hangi okuyuşta olduğu konusunda kesin nispet vermiyorum.

Anlam farkı gerçektir ama ikisi de metne aykırı değildir: birincisinde yücelik sahibe, ikincisinde tahta verilir; ikinci durumda da tahtın yüceliği sahibinden gelir.

Bir sûre içi karine var ve önemli: kelime yirmi birinci ayette bir kez daha geçecek — قُرْءَانٌ مَّجِيدٌ. Yani sûre, bu sıfatı iki şey için kullanıyor: arş (ya da arşın sahibi) ve Kur'an.

Bu tekrarı akılda tutmak gerekiyor; sûrenin kapanışında işleyecek.

فَعَّال — fa''âl vezni. Arapçada bu vezin çokluk ve süreklilik bildirir: bir işi çok yapan, sürekli yapan. Meslek isimleri bu vezindedir (neccâr — marangoz, hayyât — terzi).

Yani kelime "yapan" değil, "yapmayı sürdüren, yapıp duran" demektir.

لِمَا يُرِيدُ — "irade ettiği şeyi". إِرَادَة — Kök: ر-و-د. Kökün somut anlamı ilginçtir: râde — bir yer aramak için gidip gelmek, yoklamak. Râid — kabile için otlak ve su arayan öncü. Buradan irâde: bir şeye yönelme, onu isteme.

Cümlenin sûredeki işi. Bu, dört ayetlik ismler dizisinin kapanışıdır ve bir mühür işlevi görüyor.

Sûre boyunca sayılan şeyler — şiddetli yakalama, başlatma ve tekrarlama, bağışlama, sevme — hepsi birer iştir. Son ayet, o işlerin hepsinin tek bir kaynağa bağlı olduğunu söylüyor: dilediğini yapar.

Ve bu cümlenin bir de sûre bağlamında keskin bir tarafı var. Ateşin başında oturanlar, dilediklerini yaptıklarını sanıyorlardı — bir hükümdarın en tanımlayıcı vasfı budur. Ayet, o sıfatı elinden alıp gerçek sahibine veriyor.

Dört ayette sayılan isimleri sırayla okuyun:

1. Yakalaması şiddetli (12) — güç. 2. Başlatan ve tekrarlayan (13) — yaratma. 3. Ğafûr (14) — bağışlama. 4. Vedûd (14) — sevgi. 5. Arşın sahibi / Mecîd (15) — hâkimiyet. 6. Dilediğini yapan (16) — irade.

Diziliş sert başlayıp yumuşuyor, sonra tekrar sertleşiyor: batş → ğafûr, vedûd → fe''âlün limâ yürîd.

Bu, sûrenin ana meselesiyle uyumlu bir diziliştir: sûre bir zulüm anlatıyor ve zulmün karşısında hem bir hesap hem bir kapı açıyor. İsimler de o iki şeyi birden taşıyor.