Bürûc 6-7. ayetler

İz hüm aleyhâ ku'ûd · Ve hüm alâ mâ yef'alûne bi'l-mü'minîne şühûd "Hani onlar, onun başında oturuyorlardı. Ve mü'minlere yaptıklarına şahitlik ediyorlardı."

Sûrenin en ağır iki ayeti. Ve ağırlığı, anlattığı işkencede değil — işkenceyi anlatmamasında.

Dikkat edin: sûre işkencenin kendisini hiç tarif etmiyor.

Ne kaç kişi olduğu, ne nasıl atıldıkları, ne ne kadar sürdüğü, ne çığlıklar. Hiçbiri yok. Kur'an burada bir dehşet sahnesi kurmuyor.

Anlattığı tek şey zalimlerin duruşudur: oturuyorlardı ve bakıyorlardı.

Bu bir tercihtir ve sûrenin nereye baktığını gösteriyor. Konu, ateşin ne yaptığı değil; ateşi izleyenlerin ne olduğudur.

İz, geçmiş zaman zarfıdır ve Arapçada bir sahneyi gözün önüne getirmek için kullanılır. Kur'an kıssalarında çok sık geçer: iz kāle, iz yerfe'u, iz hümâ fi'l-ğār.

Türkçedeki karşılığı "hani"dir: dinleyicinin zihninde bir sahne açar.

Kök: ق-ع-د. Oturmak. Türevleri:

• قَاعِد — oturan. Çoğulu قُعُود.
• مَقْعَد — oturulan yer, koltuk, mevki. Kur'an cennet için kullanır: "…doğruluk makamında (mak'adi sıdkın)" (Kamer 54/55).
• قَاعِدَة — temel, esas; oturtulmuş olan. Türkçedeki "kaide" bu köktendir.
• قَوَاعِد — temeller. "İbrâhim ve İsmâil, evin temellerini yükseltiyorlardı" (Bakara 2/127).

Kur'an bu kökü ayrıca savaştan geri kalanlar için kullanır: "…oturanlarla (kāidîn) beraber olun" (Tevbe 9/46, 83); "Mü'minlerden oturanlar ile … eşit değildir" (Nisâ 4/95).

Yani kökte, hareket etmemek ve bir yerde kalmak fikri var.

Buradaki gramer nüktesi önemlidir. Ayet fiil cümlesi kurmuyor: ka'adû (oturdular) demiyor. İsim cümlesi kuruyor: hüm … ku'ûd — "onlar oturucudurlar / oturmuş haldedirler."

Arapçada isim cümlesi süreklilik ve sabitlik bildirir; fiil cümlesi oluş ve yenilenme bildirir. Bu ayrım Kur'an tefsirinde sık kullanılan bir ölçüdür.

Yani ayet, bir oturma eylemi anlatmıyor; bir oturma hali anlatıyor. Onlar oturdu değil; onlar oturanlardı.

Ve yedinci ayet aynı yapıyı tekrarlıyor: hüm … şühûd — yine isim cümlesi.

İki ayet üst üste isim cümlesi. Sûre, zalimlerin hareketsizliğini gramerle kuruyor.

Alâ harfi, üstte ve hâkim konumda olmayı bildirir. Bu tefsirde Fîl bölümünde kaydedildiği gibi, harf olayın yönünü çizer.

Burada çizdiği yön şudur: hendek aşağıda, onlar yukarıda. Bir tribün konumu.

Kimileri bunu "ateşin kenarında oturdular" diye açıklar, kimileri "çukurun etrafına kürsüler kurulmuştu" der. Ayrıntı Kur'an'da yok; ama harf, seyredilen ile seyreden arasındaki kot farkını kuruyor.

Ve işte kökün ikinci dönüşü. Üçüncü ayette şâhid vardı; burada şühûd — aynı kelimenin çoğulu.

Bu bağ, sûrenin en önemli iç bağlantısıdır.

Sûre üçüncü ayette "şahide ve şahitlik edilene" diye yemin etti. Yeminin kime yapıldığı belirsiz bırakıldı. Ve dört ayet sonra, sûrenin gösterdiği ilk somut şahitler, bir insan yakışını seyreden insanlar oluyor.

Yani kelime aynı sûre içinde, dört ayet arayla, en yüksek anlamından (yemin edilen tanık) en alçak anlamına (seyirci) geçiyor.

Ve dokuzuncu ayette üçüncü kez dönecek: وَٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍ شَهِيدٌ — "Allah her şeye şahittir."

Üç geçişi tabloya koyalım:

Sûrenin kurduğu şey açık: seyredenler seyrediliyor. Zalimler bir sahnenin izleyicisiydi; ama sahnenin kendisi başka bir tanığın önündeydi.

Bu okumayı kendi çıkarımım olarak sunuyorum; ama kökün üç ayette üç kez dönmesi metnin verisidir ve sayılabilir.

Burada durup bir şey söylemek gerekiyor, çünkü sûrenin bu iki ayeti bir ahlâkî kategori kuruyor.

Ateşi yakan kim? Ayet söylemiyor. Hendeği kazan kim? Söylemiyor. İnsanları içine atan kim? Söylemiyor.

Ayetin kaydettiği tek fiil "oturmak" ve "bakmak"tır.

Ve bu iki fiil, dil bakımından edilgen fiillerdir — kimseye zarar vermez, hiçbir şeyi hareket ettirmez. Yine de sûre hükmü onlara bağlıyor.

Bunun sebebi yedinci ayetin yapısında görülüyor: عَلَىٰ مَا يَفْعَلُونَ بِٱلْمُؤْمِنِينَ — "mü'minlere yaptıkları şeye". Fiil yef'alûn — "onlar yapıyorlar". Yani oturanlar ile yapanlar aynı zamirdedir.

Ayet, seyretmeyi yapmaktan ayırmıyor. Seyirci ile fail, aynı "onlar"ın içinde.

Bunun bir sebebi daha var ve dile bakınca görülüyor: şühûd kelimesi "seyirci" değil, "şahit" demektir. Ve şahit, bir olayın hukukî olarak onaylayıcısıdır. Bir olayı seyretmek, Arapçanın bu kelimesinde, ona tanıklık etmek — yani onu kayda geçirmek ve kabul etmek — demeye geliyor.

Sûre, seyirciliği tarafsız bir konum olarak tanımıyor.

Ayet, yakılan insanları مُؤْمِنِين diye adlandırıyor.

Bu kelime seçimi kayda değerdir. Kur'an burada onların hangi topluluktan olduğunu, hangi kitaba tâbi olduklarını, nasıl ibadet ettiklerini söylemiyor. Tek vasıfla anıyor: iman etmiş olmak.

Ve bir sonraki ayet, iman ettikleri şeyi de söyleyecek: "Allah'a — Azîz ve Hamîd olana — iman etmeleri."

Bu, sûrenin en geniş kapılarından biridir. Beyyine sûresi bölümünde kaydedildiği gibi, Kur'an'ın hükmü kimliğe değil vasfa bağlaması onun kendi usulüdür. Burada da öyle: sûre bir cemaate ağıt yakmıyor, bir duruma ağıt yakıyor.