A'lâ 13. ayet

Sümme lâ yemûtü fîhâ ve lâ yahyâ "Sonra orada ne ölür ne de yaşar."

ثُمَّ, Arapçada iki şey bildirebilir: zaman aralığı (sonra, bir süre geçtikten sonra) ve rütbe aralığı (ve dahası, üstelik).

Burada ikinci anlam da işliyor. Ayet bir zaman sırası kurmuyor sadece; bir derecelendirme yapıyor: ateşe girmek bir şeydir — üstelik orada ne ölmek var ne yaşamak.

Yani ayet, bir öncekinden daha ağır bir şey söylüyor ve sümme bu ağırlaşmayı taşıyor.

Cümle iki fiili birden reddediyor ve sıra dikkat çekicidir: önce ölüm, sonra hayat.

Beklenen sıra tersi olurdu — bir varlık önce yaşar, sonra ölür. Ayet bu sırayı bozuyor.

Sebebi bağlamdadır: istenen şey ölümdür. Ayet önce istenene cevap veriyor. Kur'an bu isteği başka yerlerde açıkça kaydeder:

"Ey Mâlik! Rabbin bizim işimizi bitirsin, diye seslenirler. O da: Siz böyle kalacaksınız, der" (Zuhruf 43/77).

"Onlara ölüm hükmedilmez ki ölsünler" (Fâtır 35/36).

Yani ölüm, orada bir kurtuluş olarak istenmektedir ve verilmemektedir.

Bu ayetin neredeyse birebir aynısı Tâhâ sûresindedir:

"Kim Rabbine suçlu olarak gelirse, ona cehennem vardır; orada ne ölür ne yaşar" (Tâhâ 20/74).

Aynı ifade, aynı sıra, aynı iki fiil. İki ayet arasındaki fark bağlamdadır: Tâhâ'da mücrim (suçlu) tarifi, A'lâ'da el-eşkâ tarifi.

Ayetin söylediği şeyin ağırlığı, iki kavramın tanımından gelir.

Ölüm nedir? Bir şeyin bitmesidir. Ne kadar kötü olursa olsun, ölüm bir sona erdirmedir. İnsanın en zor durumlarda bile tutunduğu şey, durumun biteceği bilgisidir.

Hayat nedir? Kur'an'ın hayat kavramında birkaç öğe vardır: hareket, algı, ve — en önemlisi — değişim imkânı. Yaşayan bir varlığın durumu değişebilir; bugün olduğu yerde yarın olmayabilir.

Ayet iki tanımı da ortadan kaldırıyor. Ne son var, ne değişim. Kalan şey, sürekli bir şimdiki zamandır.

Ve tam burada, sûrenin dördüncü ve beşinci ayetleriyle bir karşıtlık kuruluyor. Orada bir döngü vardı: otlak çıkar, kurur, çerçöp olur. Döngünün her aşaması bir sonrakine geçer. Bitmek, dünyanın yasasıdır ve — ne kadar acı olursa olsun — bir rahatlıktır.

On üçüncü ayet, o yasanın işlemediği bir yeri tarif ediyor. Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum; iki ayet arasındaki karşıtlığı kuran benim.

Bu ayet, cehennem azabının ebedîliği tartışmalarında kullanılan metinlerden biridir. Bu tartışmanın ayrıntısı — azabın süresi, kimler için ebedî olduğu, "hulûd" kelimesinin kapsamı — İslam düşüncesinde uzun bir tarihe sahiptir ve bu metnin sınırlarını aşar.

Burada belirtmem gereken şudur: ayet bir süre bildirmiyor. "Ne ölür ne yaşar" ifadesi bir hâli tarif ediyor, o hâlin ne kadar süreceğini değil. Ayeti tartışmanın herhangi bir tarafına delil olarak kullanmıyorum.