وَٱلَّذِىٓ أَخْرَجَ ٱلْمَرْعَىٰ
Fiil, Kur'an'da bitki bağlamında düzenli olarak kullanılır: "Onunla her türlü bitkiyi çıkardık" (En'âm 6/99); "Onunla taneler ve bitkiler çıkaralım diye" (Nebe' 78/15).
Fiilin görüntüsü önemlidir: bitki yapılmıyor, çıkarılıyor. Yani zaten var olan bir yerden dışarı alınıyor. Bu, tohumun toprak altındaki hâline işaret eder ve Felak sûresi bölümünde işlenen fâliku'l-habbi ve'n-nevâ (taneyi ve çekirdeği yaran) görüntüsüyle aynı sahnedir.
1. Otlatmak, otlamak. Raa'l-mâşiye — hayvan otladı; er'â — otlattı. مَرْعَى (mer'â) — otlanılan yer, otlak; ve otlanan şeyin kendisi.
2. Gözetmek, kollamak, bakıp korumak. رَاعٍ (râî) — çoban; ve buradan genişleyerek "bir topluluğun başında olup onu gözeten kişi". رِعَايَة (riâyet) — bakıp gözetme. مُرَاعَاة (mürâât) — bir şeyi hesaba katma, gözetme. رَعِيَّة (raiyye) — bir yöneticinin gözettiği halk.
İki anlam nasıl birleşiyor? Çoban, sürüyü otlatırken aynı zamanda gözetir. Ri'âye, "otlağa götürme" ile "başında bekleme"nin tek kelimede toplanmış hâlidir. Türkçede "gözetmek" ile "bakmak" arasındaki ilişki de benzerdir — birine bakmak, hem beslemek hem korumaktır.
Kur'an bitki için genellikle نَبَات (nebât) kelimesini kullanır. Burada mer'â seçilmiş ve fark anlamlıdır.
Nebât, bitkiye kendi tarafından bakan bir addır: biten, çıkan şey. Mer'â ise bitkiye onu yiyenin tarafından bakan bir addır: otlanılan şey.
Yani ayet, bitkiyi kendisi için değil, işlevi için adlandırıyor. Çıkarılan şey "yeşillik" değil, "yem"dir. Cümlede henüz hayvan anılmamıştır ama hayvan kelimenin içindedir.
Bu, sûrenin bağlamına oturuyor. Üçüncü ayette "her varlığa ölçüsüne göre yol gösterdi" denmişti. Dördüncü ayet bunun bir örneğini veriyor: otlayan varlık için otlak. Yol gösterme, sadece yön tarifi değil; gidilecek yerde bir şey bulunması demektir.
Ve ri'âye anlamı burada ikinci bir katman kuruyor: otlağı çıkaran, aynı zamanda gözetendir. Kelimenin kendi içinde bu iki iş bir arada duruyor. Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum; kökün iki anlamı sözlüklerde bu şekilde verilir, aradaki ilişkiyi bu ayete uygulayan benim.