A'lâ 5. ayet

Fe-ce'alehû ğusâen ahvâ "Sonra onu kapkara bir çerçöp yaptı."

Sûrenin en yoğun görüntüsü. Tek bir ayette bütün bir ömür döngüsü.

Yine fâ. Ve buradaki işlevi öncekilerden farklı: 2 ve 3. ayetlerde fâ, bir işin tamamlanmasını bildiriyordu (yarattı → düzenledi). Burada bir işin bitişini bildiriyor (çıkardı → çerçöpe çevirdi).

Ve harfin seçimi anlamlıdır. Sümme (sonra, aradan zaman geçerek) denebilirdi. Denmemiş; fâ (hemen ardından) denmiş. Yani yeşilliğin çöpe dönmesi, uzun bir süreç olarak değil, bitişik bir sonuç olarak anlatılıyor.

Bu, ömür tecrübesinin kendisine uygun bir tercih. Bir mevsim yaşanırken uzundur; geçtikten sonra kısadır.

Kök: ج-ع-ل. Fîl sûresi bölümünde bu fiil üzerinde durulmuştu: iki mef'ûl aldığında dönüştürme bildirir — bir şeyi başka bir hâle sokmak.

Orada kaydedilen şuydu: "Plan bir hale sokuldu; sonra planı yapanlar bir hale sokuldu. Aynı el, iki işi de yapıyor."

Burada da aynı el: otlağı çıkaran ile çerçöpe çeviren aynıdır. Ayet iki fiili tek özneye bağlıyor. Şems sûresi bölümünde sevvâ fiilinin sûrenin iki ucunda — biri kuruş, biri yıkış için — kullanılması hakkında şu kaydedilmişti: "Veren ile alan aynı." A'lâ 4-5, aynı ilkeyi tek bir ayet çiftinde kuruyor.

Kök: غ-ث-و / غ-ث-ي. Ğusâ, selin sürükleyip getirdiği köpük, çöp, kırık dal, kuru ot karışımıdır. Sel çekildikten sonra kıyıda kalan, hiçbir işe yaramayan yığın.

Kelimenin taşıdığı iki özellik önemlidir:

Birincisi, hafiflik. Ğusâ suyun üstünde taşınır; ağırlığı olsa taşınmazdı. Kâria sûresi bölümünde dağların "atılmış yün"e (el-ihni'l-menfûş) benzetilmesi işlenmişti ve orada sûrenin omurgasının ağırlık kavramı olduğu gösterilmişti. Ğusâ aynı ailedendir: bir zamanlar yerinde duran şeyin, taşınabilir hale gelmesi.

İkincisi, karışıklık. Ğusâ tek bir şey değildir; sürüklenmiş her şeyin karışımıdır. Ayırt edilebilir bir kimliği kalmamıştır.

Kur'an'daki diğer geçişi çok önemlidir:

"Onları çerçöp yaptık (fe-ce'alnâhüm ğusâen). Zalimler topluluğu için yok olma!" (Mü'minûn 23/41)

Aynı fiil, aynı kelime — ama nesnesi bitki değil, bir topluluk. Yani Kur'an bu görüntüyü hem otlak için hem insanlar için kullanıyor.

Bu, A'lâ 5'i okurken göz önünde tutulması gereken bir şeydir. Ayet bitkiden söz ediyor, ama kelimenin Kur'an'daki diğer kullanımı, bitkinin bir örnek olduğunu gösteriyor. Sûrenin on altıncı ayetinde bu örnekten çıkarılacak hüküm açıkça söylenecek: "Siz yakın olanı tercih ediyorsunuz."

Kök: ح-و-و / ح-و-ي. Huvve — koyu renk; siyaha çalan yeşil ya da siyaha çalan kızıllık. Ahvâ — bu renkte olan. Klasik Arapçada dudak ve göz tasvirlerinde de kullanılır: koyu, esmer.

Renk kelimesinin kendisi bir belirsizlik taşır ve dilciler bunu kaydeder: ahvâ, saf siyah değildir; kararmış olandır. Yeşilin ya da kızılın içine siyah karışmış hâli.

Ayetin en tartışmalı yeri ve iki okuma da güzeldir.

İki okuma da klasik kaynaklarda savunulmuştur. Ve ikisi de aynı yere çıkıyor, çünkü ikisinde de renk döngünün içindedir:

• Birinci okumada: yeşil kurur, kararır, çöp olur.
• İkinci okumada: koyu yeşil olan, çöpe döner.

Yani ister başta ister sonda, ahvâ rengin işaretidir. Bir tercih dayatmıyorum; ama şunu belirtmek gerekiyor: birinci okuma daha az varsayım gerektirdiği için dil bakımından daha sağlamdır.

Şimdi 4 ve 5. ayetleri birlikte okuyun:

Otlağı çıkardı; sonra onu kapkara bir çerçöp yaptı.

İki ayet, üç aşamayı içeriyor:

1. Çıkma — topraktan yükselme, yeşerme. 2. Kuruma ve kararma — rengin bozulması. 3. Sürüklenme — selin götürdüğü karışım hâline gelme.

Ve bu üç aşamanın arasında bir şey söylenmiyor: en yeşil, en dolu olduğu an. Ayet o anı atlıyor.

Bunun bir sebebi olmalı ve şu görünüyor: o an zaten yaşanmakta olan andır. Muhatap tam orada durmaktadır ve ona anlatılması gereken şey, bulunduğu yer değil, gideceği yerdir.

Kur'an'ın en geniş anlatımı bu döngü için Hadîd sûresindedir ve A'lâ 4-5'in açılmış hâli gibidir:

"Bilin ki dünya hayatı bir oyun, bir eğlence, bir süs, aranızda bir övünme ve mal-evlat çoğaltma yarışıdır. Bu, bir yağmura benzer: bitirdiği bitki çiftçilerin hoşuna gider; sonra kurur, onu sararmış görürsün; sonra çerçöp olur" (Hadîd 57/20).

Ve daha kısa hâli:

"…sonra rüzgârların savurduğu kuru bir çöp hâline gelir" (Kehf 18/45).

A'lâ, bu anlatımların hepsini iki kelimeye indiriyor: ğusâen ahvâ.

İlk bakışta tuhaftır. Birinci ayette tesbih emredildi; 2-4. ayetler Rabbi yaptığı iyi işlerle tanıttı: yarattı, düzenledi, ölçtü, yol gösterdi, otlak çıkardı. Beşinci ayet bu sıralamayı bozuyor gibi görünür — bir bozulmadan söz ediyor.

Ama bozmuyor. Çünkü ayet, kurumayı bir arıza olarak değil, düzenin parçası olarak sunuyor. Aynı özne yapıyor. Yani otlağın çıkması ne kadar takdirse, çöpe dönmesi de o kadar takdirdir.

Bu, üçüncü ayetteki kaddera ile doğrudan bağlantılıdır. Ölçü koymak, bir şeye ne kadar süreceğini de koymaktır. Kadr sûresi bölümünde kaydedilen şuydu: "Bir zaman diliminin değeri, uzunluğuyla değil, içeriğiyle ölçülür." A'lâ, bunun tamamlayıcısını söylüyor: her şeyin bir süresi vardır ve süre de takdirin parçasıdır.