Fecr 23-24. ayetler

Ve cîe yevmeizin bi-cehennem, yevmeizin yetezekkeru'l-insânü ve ennâ lehü'z-zikrâ • Yekūlü yâ leytenî kaddemtü li-hayâtî "O gün cehennem getirilir; o gün insan hatırlar — ama hatırlamanın ona ne faydası var? Der ki: 'Keşke hayatım için önden bir şey göndermiş olsaydım.'"

Fiil meçhuldür (edilgen): "getirildi / getirilir." Kim getirdiği söylenmiyor.

Hümeze bahsinde aynı tercih için kaydedilen not burada da geçerlidir: meçhul kalıp, öznenin gizlenmesi değil, sahneden çıkarılmasıdır; dikkat işleme, işlemi yapana değil.

Ama asıl dikkat çekici olan kelimenin kendisidir.

Cehennem "getiriliyor." Yani gidilecek bir yer değil, gelen bir şey.

Bu, alışılmış tasavvuru tersine çeviriyor. Cehennem genellikle bir mekân olarak düşünülür: uzakta duran, insanın sevk edildiği bir yer. Ayet bunu yapmıyor; cehennemi bir nesne gibi, sahneye taşınan bir şey gibi anıyor.

Kur'an'ın başka yerlerde kullandığı fiiller de bu yöndedir (cehennemin "yaklaştırılması" gibi). Ortak nokta, mesafenin ortadan kalkmasıdır: o gün ne insan cehenneme gidiyor ne cehennem uzakta duruyor; ikisi aynı sahnede bulunuyor.

Ve bu, sûrenin bir önceki ayetiyle uyumlu: yer düzlendi, mesafeler kalktı, her şey aynı düzleme geldi.

İfade aynı ayette iki kez geçiyor: "o gün cehennem getirilir; o gün insan hatırlar."

Tekrar hem vurgu bildiriyor hem de bir eşzamanlılık kuruyor: cehennemin gelişi ile hatırlamanın başlaması aynı andır.

Yani hatırlama kendiliğinden olmuyor. Bir şeyin görünmesiyle oluyor. Bu, ayetin ikinci yarısını anlamak için gerekli: hatırlanan şey zaten biliniyordu; eksik olan bilgi değil, görüntüydü.

Kök: ذ-ك-ر. Fiil V. babdadır (tefe''ul): tezekkere — kendi kendine hatırlamak, hatırına getirmek, düşünüp çıkarmak. Bu bab genellikle fiilin özneye dönmesini ve bir çaba içermesini bildirir.

Ve komşu sûreyle bir bağ kuruluyor — sûreler arası en dikkat çekici çiftlerden biri:

Ğâşiye sûresi Peygamber'e şöyle der:

"Sen öğüt ver / hatırlat; sen ancak bir hatırlatıcısın." (Ğâşiye 88/21 — fe-zekkir, innemâ ente müzekkir)

Fecr ise şöyle der:

"O gün insan hatırlar — ama hatırlamanın ona ne faydası var?" (Fecr 89/23)

İki komşu sûre, aynı kökün iki ucunu tutuyor. Biri hatırlatmanın emredildiği vakti, öteki hatırlamanın işe yaramadığı vakti gösteriyor. Aradaki fark bir kelime değil, bir zamandır.

Ve iki sûre birlikte okunduğunda ortaya bir ölçü çıkıyor: hatırlatma işi neden şimdi yapılıyor? Çünkü hatırlamanın bir vakti var ve o vakit geçtiğinde işlem geçersiz oluyor. Bunu Ğâşiye bölümünde de kaydediyorum.

أَنَّى (ennâ) — istifhâm edatı: "nereden, nasıl, ne yoldan." Soru burada imkânsızlık bildiriyor: "nereden fayda görsün?" — yani göremez.

Ve ayetin söylediği şey ince: hatırlamanın kendisi reddedilmiyor.

Ayet "hatırlamaz" demiyor; yetezekkeru diyor — hatırlıyor. Fiil olumlu. Reddedilen şey, hatırlamanın o vakitteki işlevi.

Yani insan sonunda doğru şeyi düşünüyor. Bilgi geliyor, kavrayış oluşuyor, hüküm doğru kuruluyor — ama yapılacak bir şey kalmıyor. Bilginin değeri, geldiği vakte bağlıdır.

Bu, Tekâsür sûresinde kurulan ayrımın bir başka biçimidir. Orada ilme'l-yakîn ile ayne'l-yakîn arasındaki fark işlenmişti: haberle verilen bilginin sınırı vardır, görmekle gelen bilgi başka bir şeydir. Fecr'de o geçiş gerçekleşiyor — ve gerçekleştiği anda geç kalınmış oluyor.

Ve Hümeze 104/5 bahsinde kaydedilen tespitle de akrabadır: "tasvir bir tanım değil, bir işarettir. Sûre, tarif ettiği şeyin tarif edilemeyeceğini söyledikten sonra tarif ediyor." İki sûre de aynı meseleyi işaret ediyor: haberin taşıyabildiği ile görmenin verdiği arasındaki fark, ve bu farkın kapandığı anın niçin geç bir an olduğu.

لَيْتَ (leyte) Arapçada temenni edatıdır ve لَعَلَّ (le'alle)'den önemli bir farkı vardır:

• Le'alle — umma. Gerçekleşmesi mümkün olan bir şey için kullanılır.
• Leyte — temenni. Gerçekleşmesi imkânsız ya da uzak olan bir şey için kullanılır.

Yani edat, cümlenin kurulduğu anda sonucu da bildiriyor: bu istek yerine gelmeyecek. Ayetin "hatırlamanın ne faydası var?" sorusundan hemen sonra bu edatın gelmesi tesadüf değildir; soru ile edat aynı şeyi söylüyor.

Kök: ق-د-م. Kadime — önde olmak, öne geçmek. II. babda kaddeme — önden göndermek, öne koymak, peşin olarak yollamak.

Kur'an bu fiili amel için sık kullanır ve her seferinde aynı görüntüyü kurar:

• "Kendiniz için önden ne hayır gönderirseniz, onu Allah katında bulursunuz." (Bakara 2/110; aynı ifade Müzzemmil 73/20'de tekrar eder)
• "Herkes yarın için ne gönderdiğine baksın." (Haşr 59/18)
• "O gün insana, önden gönderdiği ve geride bıraktığı bildirilir." (Kıyâme 75/13)

Görüntü şudur: insan bir yolculukta ve azığını önden yollayabilir.

Bu, Arap hayatından alınmış somut bir görüntüdür: uzun yola çıkan bir kervan, bazı yüklerini önden gönderirdi. Gönderilen şey varış yerinde sahibini bekler.

Ve fiilin seçimi bir şey daha söylüyor: amel, burada bırakılan değil, oraya gönderilen bir şeydir. Yapılan iş burada kalmıyor; taşınıyor. Bu yüzden Kur'an "yaptınız" demek yerine sık sık "gönderdiniz" der.

Adamın pişmanlığı da tam buradadır: elinde çok şey vardı, hiçbirini yollamadı. On dokuz ve yirminci ayetlerde ne yaptığı söylenmişti — yedi ve sevdi. İkisi de burada tüketmenin fiilleridir.

Sûrenin en ince yeri burasıdır ve genellikle çeviride düzleşir.

Kişi, o anda içinde bulunduğu hayata "hayatım" diyor. Yani geride bıraktığı ömre artık hayat demiyor.

İki okuma vardır:

Birinci okuma yaygın ve güçlüdür, ve dayanağı Ankebût 29/64'tür. Orada Kur'an, âhiret için hayevân kelimesini kullanır — "canlılığın kendisi", hayatın en yoğun hali. Dünya hayatı ise aynı ayette lehv ve le'ib diye anılır.

Ve buradan sûrenin en dikkat çekici tespiti çıkıyor. Bunu kendi okumam olarak sunuyorum:

Adam pişmanlığını dile getirirken bir eylem düzeltmesi yapmıyor. "Keşke şunu yapsaydım, bunu vermeseydim" demiyor. Yaptığı şey bir adlandırma düzeltmesidir: ömür boyu "hayat" dediği şeye artık hayat demiyor.

Ve bu, sûrenin başındaki teşhisin aynısıdır.

On beş ve on altıncı ayetlerde de yanlış olan şey bir eylem değildi. Adam mal edindiği için suçlanmıyordu; malı yanlış adlandırdığı için — ona "ikram" ve "aşağılama" dediği için. Yani sûrenin baştaki teşhisi bir adlandırma hatasıydı.

Sûrenin iki ucunda aynı mesele duruyor:

Sûre bir insanın kelimeleri yanlış kullanmasıyla açılıyor ve doğru kullanmaya başlamasıyla kapanıyor. Aradaki tek fark, hangi vakitte olduğu.