Yûsuf 52-53. ayetler tefsiri

12/52-53

ذَٰلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّى لَمْ أَخُنْهُ بِٱلْغَيْبِ وَأَنَّ ٱللَّهَ لَا يَهْدِى كَيْدَ ٱلْخَآئِنِينَ · وَمَآ أُبَرِّئُ نَفْسِىٓ إِنَّ ٱلنَّفْسَ لَأَمَّارَةٌۢ بِٱلسُّوٓءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّىٓ إِنَّ رَبِّى غَفُورٌ رَّحِيمٌ

"'Bu, benim ona gıyabında ihanet etmediğimi ve Allah'ın hainlerin tuzağını başarıya ulaştırmayacağını bilmesi içindir. Ben nefsimi temize çıkarmıyorum; çünkü nefis, Rabbimin merhamet ettiği durumlar dışında, kötülüğü çokça emredicidir. Şüphesiz Rabbim bağışlayandır, merhamet edendir.'"

Bu iki ayet kime ait? — klasik ihtilaf

Bu, sûrenin en bilinen ihtilaflarından biridir ve tabloyla vermek gerekiyor. Tercih dayatmıyorum.

Okuma	Konuşan	Nasıl kuruluyor	Dayanağı
1	Yûsuf	51. ayet biter; 52-53 Yûsuf'un sözüdür. Li-ya'leme — "o (vezir) bilsin diye"; lem ehunhü bi'l-ğayb — "yokluğunda ona ihanet etmedim"	54. ayette fe-lemmâ kellemehû deniyor — yani konuşma sürüyor; ve rabbî kelimesi 53. ayette Yûsuf'un öteki kullanımlarıyla (23, 33, 50) uyumlu
2	Vezirin karısı	51. ayetteki ikrar devam eder; 52-53 aynı konuşmanın parçasıdır. Li-ya'leme — "o (Yûsuf) bilsin diye"; ve ve mâ überriü nefsî ikrarın devamıdır	51. ayetteki konuşma kesintisiz akıyor ve ene râvedtühû ile ve mâ überriü nefsî aynı ağızdan gelen iki cümle gibi duruyor

İki okuma da klasik tefsirlerde yer alır. Tercih dayatmıyorum.

Şu kaydedilmeye değer ve metinden doğrulanır: ayetin lafzı konuşanın adını vermiyor. 51. ayette kāleti'mraetü'l-azîz açıkça yazılıydı; 52. ayette yeni bir kāle/kālet yok. Bu, ihtilafın kaynağıdır.

Ve STYLE gereği bir kayıt daha düşülmelidir: her iki okuma da bir peygamber hakkında olumsuz bir hüküm gerektirmez. Birinci okumada cümle bir tevazu beyanıdır; ikinci okumada bir ikrarın devamıdır. İkisi de metnin sınırları içindedir.

إِنَّ ٱلنَّفْسَ لَأَمَّارَةٌۢ بِٱلسُّوٓءِ

Terkip Kıyâme 75/2'de tablolandı (nefsin Kur'an'daki nitelemeleri) ve Şems 91/7-8'de ayrıntılı işlendi. Orada kaydedilenler:

İnsanın içindeki eğilim yönü. Yûsuf kıssasında: "Nefis kötülüğü çokça emredicidir" (Yûsuf 12/53). Gelenekte nefsin üç hâli sıkça anılır: emmâre (kötülüğü emreden — Yûsuf 12/53), levvâme (kendini kınayan — Kıyâme 75/2), mutmainne (yatışmış — Fecr 89/27). Üçü de Kur'an'da geçen tabirlerdir; ama Kur'an bunları bir "mertebeler sistemi" olarak sunmaz. Sistemleştirme sonraki dönemin işidir.

Oraya dayanıyorum ve bu kaydı burada da tekrarlıyorum: bu tefsirde de üçlü şema, Kur'an'a ait bir sistem gibi sunulmuyor.

أَمَّارَة — fa''âl kalıbının müennesi: mübalağa. "Emreden" değil, "çokça emreden". Kalıp, süreklilik ve yoğunluk bildirir.

Ve Şems 91/8'de kaydedilen bir okuma buraya bağlanmıştı:

Bir okuyuşa göre fücûr, nefsin kendi haline bırakıldığında eğileceği yöndür; takvâ ise müdahale gerektirir. Su kendiliğinden aşağı akar; yukarı çıkarmak için pompa gerekir. Bu okuyuş Yûsuf 12/53 ile uyumludur.

إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّىٓ — istisna

Ve cümlenin en önemli parçası budur, çünkü hükmü sınırlıyor.

İstisnanın neye döndüğü üzerinde dilciler ayrılır:

Okuma	İstisna neye dönüyor
1	Nefse — "Rabbimin merhamet ettiği nefis hariç"
2	Zamana/duruma — "Rabbimin merhamet ettiği vakit hariç"

İki okuma da nakledilir; tercih dayatmıyorum.

Ve şunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı istisnanın varlığıdır: cümle, istisnasız okunursa bir kader hükmü olur; istisnayla okunduğunda bir eğilim tespiti olur. Ayet, ikincisini seçiyor — ve bu, sûrenin 24. ayetiyle örtüşüyor: orada da korunma bir dış müdahaleye bağlanmıştı (levlâ en raâ burhâne rabbih).