2/30 — Halife ve meleklerin sorusu
"Rabbin meleklere, 'Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım' dediğinde, onlar 'Orada bozgunculuk yapacak, kan dökecek birini mi yaratacaksın? Oysa biz seni hamdinle tesbih ediyor, seni takdis ediyoruz' dediler. Allah, 'Ben sizin bilmediğinizi bilirim' buyurdu."
Kök h-l-f: arkadan gelmek, birinin ardından yerine geçmek. Aynı kökten halef (arkadan gelen), hilâfet, ve ilginç biçimde ihtilâf (geride kalmak → ayrılığa düşmek) gelir.
| Okuma | Anlamı | Dayanağı |
|---|---|---|
| Vekil | Yeryüzünde Allah adına tasarrufta bulunan | Kelimenin "birinin yerine geçen" anlamı; insana verilen yetki |
| Halef | Yeryüzünde kendisinden öncekilerin ardından gelen | Kur'an'ın kelimeyi çoğul kullandığı yerler: "Sizi yeryüzünün halifeleri kılan O'dur" (En'âm 6/165) — burada anlam açıkça "birbirinin ardından gelen nesiller" |
Bazı âlimler birinci okumaya çekince koymuştur, gerekçesi şudur: vekil, asilin bulunmadığı yerde bulunur; Allah için böyle bir eksiklik düşünülemez. Bu çekince yerindedir. Ama kelimenin taşıdığı yetki ve sorumluluk anlamı, ikinci okumada da kaybolmaz: kendisinden öncekinin yerini alan, aldığı emanetten sorumludur.
Melekler, henüz yaratılmamış bir varlık hakkında son derece belirli bir tahmin yürütüyorlar: bozgunculuk ve kan dökme.
Bunu nereden bildikleri Kur'an'da söylenmiyor. Müfessirlerin ürettiği ihtimaller şunlardır: daha önce yeryüzünde bulunmuş bir topluluğun akıbetini görmüş olmaları; "halife" kelimesinin kendisinden çıkarım yapmaları (yeryüzünde hüküm süren, sınırlı kaynaklar üzerinde iradesiyle tasarruf eden bir varlık zorunlu olarak çatışır); ya da kendilerine bildirilmiş olması. Metin susuyor, dolayısıyla burada kesin konuşmuyorum.
Sorunun kendisi önemlidir. Bu bir isyan değil. Melekler emri reddetmiyor, anlamaya çalışıyorlar — ve cevabı aldıklarında kabul ediyorlar. Kur'an'ın bu soruyu kaydetmiş olması dikkate değer: soru sormak metnin içinde meşru bir yer buluyor. Reddedilen İblîs'in tavrıdır, meleklerin sorusu değil.
Melekler kendi gerekçelerini de sunuyorlar: "biz seni tesbih ve takdis ediyoruz". Yani: bu iş için biz varız, neden başkası?
Cevap bir delil sunmuyor: "Ben sizin bilmediğinizi bilirim." Ama sonraki ayetler bu bilginin ne olduğunu gösterecek.
- Meleklerin gördüğü doğrudur. İnsan gerçekten bozar ve kan döker; tarih bunu fazlasıyla doğrulamıştır. Ayet bu tespiti reddetmiyor.
- Meleklerin görmediği ise insanın öbür ucudur: öğrenebilme, adlandırabilme, kendini aşabilme kapasitesi.
Fark şurada: melek sabittir, insan değişkendir. Sabit varlık ne düşer ne yükselir. İnsanın kötülük kapasitesiyle yükselme kapasitesi aynı özelliğin — iradenin — iki yüzüdür. Birini alıp diğerini bırakmak mümkün değildir.