Enbiyâ 87-88. ayetler

Ve Ze'n-Nûni iz zehebe müğâdıben fe-zanne en len nakdira aleyhi fe-nâdâ fi'z-zulümâti en lâ ilâhe illâ ente sübhâneke innî küntü mine'z-zâlimîn · Fe'stecebnâ lehû ve necceynâhu mine'l-ğamm, ve kezâlike nünci'l-mü'minîn

"Zünnûn'u da an: hani öfkelenmiş bir hâlde gitmişti ve kendisini sıkıştırmayacağımızı sanmıştı. Sonunda karanlıkların içinde seslendi: 'Senden başka ilâh yok. Sen münezzehsin. Ben gerçekten zalimlerden oldum.' · Biz de ona karşılık verdik ve onu kederden kurtardık. İnananları işte böyle kurtarırız."

Ve bu isim, aynı kişi için Kur'an'ın kullandığı üçüncü adlandırmadır. Üçü de bu tefsirde bulunuyor ve karşılaştırma tamamen lafız verisidir.

Sâffât 37/139-148'de ilk iki sütun ayrıntılı tablolandı. Oraya dayanıyorum.

Ve Enbiyâ'nın eklediği şey kaydedilmelidir: Kalem hût, Enbiyâ nûn diyor — ikisi de balık. Yani iki ayrı sûre, aynı kişiyi aynı yolla (balıkla) ama iki ayrı kelimeyle adlandırıyor.

Ve bir sûre içi olgu: bu dizide iki kişi adıyla anılmıyor.

Dizide on altı isim var; ikisi adsız. Bu, metinden sayılabilir bir olgudur ve doksan birinci ayette ayrıca ele alacağım.

Sâffât 37/140'ta fiil ebeka idi ve orada ayrıntılı çözümlendi:

"İbâk, kölenin efendisinden izinsiz kaçmasıdır. […] Kelime Arapçada başka bir kaçış için kullanılmaz."

Enbiyâ'da fiil zehebe — "gitti". Ve fark kaydedilmelidir:

İki sûre aynı ayrılışı iki ayrı fiille anlatıyor. Bunu bir lafız gözlemi olarak kaydediyorum.

Müğâdıben — غ-ض-ب kökü, III. bâb ism-i fâil, mansûb hâl. III. bâb (müfâale) Arapçada karşılıklılık bildirir. Ve kimin kime öfkelendiği üzerinde ihtilaf vardır:

İhtilafı aktarıyorum, tercih dayatmıyorum. Ve Kur'an'ın vermediği ayrıntıya girmiyorum.

Ve bu cümle, klasik tefsirlerde en dikkatle ele alınan yerlerden biridir. İhtilafın kaynağı ق-د-ر kökünün iki ayrı anlamıdır.

İhtilafı aktarıyorum, tercih dayatmıyorum.

Ve bir dil kaydı düşüyorum, bu bir tercih değildir: ق-د-ر kökünün çekirdek anlamı Kadr, Kamer 54/49 ve Zümer 39/67'de işlendi ve orada kaydedildi: kökün çekirdeği ölçüdür. "Ölçmek" anlamından hem "güç yetirmek" hem "daraltmak" doğar — bir şeye ölçü koymak, onu sınırlamaktır. Yani iki okuma da aynı kökün iki uzantısıdır.

Zulümât — çoğul: karanlıklar. Neyin karanlıkları olduğu üzerinde klasik tefsirlerde birkaç izah nakledilir (denizin, gecenin, balığın karnının). Ayet saymıyor; ben de saymıyorum. Kaydedilecek olan, kelimenin çoğul gelmesidir: tek bir karanlık değil.

Ve şimdi duanın kendisi. Üç parçadan oluşuyor ve hiçbirinde istek yok:

Ve sıra kaydedilmelidir: önce O, sonra ben. Duanın üçte ikisi muhatap hakkında.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı cümlenin öğeleridir: seksen üçüncü ayetteki Eyyûb duası gibi, bu dua da talepsizdir. İki dua da bir durum bildiriyor ve ikisine de aynı cümleyle cevap veriliyor: festecebnâ leh.

Sâffât 37/143'te kurtuluş şu cümleye bağlanmıştı:

fe-levlâ ennehû kâne mine'l-müsebbihîn — "eğer tesbih edenlerden olmasaydı…"

Ve orada şu kaydedilmişti:

"Ayet 'tesbih ettiği için' demiyor, 'tesbih edenlerden olduğu için' diyor. Yani kurtaran şey o andaki bir fiil değil, bir aidiyet."

Şimdi Enbiyâ'ya bakıyorum ve iki sûre arasında doğrulanabilir bir örtüşme buluyorum:

Yani Sâffât onun tesbih edenlerden olduğunu söylüyor; Enbiyâ o tesbihin lafzını aktarıyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı iki ayetin ortak köküdür: iki sûre çelişmiyor, birbirini tamamlıyor. Biri niteliği, öteki metni veriyor. İki sûrenin birbirine gönderme yaptığı iddiasında değilim; kaydettiğim şey kökün ortaklığıdır.

Ve iki sûrenin anlatım farkı bir tabloyla toplanabilir:

Son satır kaydedilmelidir: Sâffât kıssayı bir olay olarak bitirir; Enbiyâ onu bir kurala bağlar.

وَكَذَٰلِكَ نُۨجِى ٱلْمُؤْمِنِينَ — "inananları işte böyle kurtarırız."

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı cümlenin kendisidir: ayet, bir peygamberin kurtuluşunu örnek yapıyor. Ve bu, sûrenin dizisindeki tek genelleme cümlesidir.

Bir kıraat kaydı: fiilin yazımı ve okunuşu üzerinde farklar nakledilir (nüncî / nüccî). Anlam belirgin biçimde değişmiyor; imam adı vermiyorum.