Secde 15-16. ayetler

İnnemâ yü'minü bi-âyâtine'llezîne izâ zükkirû bihâ harrû sücceden ve sebbehû bi-hamdi rabbihim ve hüm lâ yestekbirûn · Tetecâfâ cünûbühüm ani'l-medâcii yed'ûne rabbehüm havfen ve tamaan ve mimmâ razaknâhüm yünfikūn

"Bizim âyetlerimize ancak şunlar inanır: kendilerine âyetlerle hatırlatma yapıldığında secdeye kapananlar, Rablerini hamd ile tesbih edenler ve büyüklenmeyenler. Yanları yataklardan uzaklaşır; korkarak ve umarak Rablerine dua ederler; kendilerine verdiğimiz rızıktan da infak ederler."

Bu ayet, sûrenin secde ayetidir ve sûreye adını veren yerdir.

Cümle innemâ (ancak, sadece) ile başlıyor: hasr edatı. Ve hasrın yönü kaydedilmelidir: cümle "inananlar şunları yapar" demiyor; "şunları yapanlar inanır" diyor.

Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum: iman bir iddia olarak değil, belirtileri üzerinden tarif ediliyor. Ve tarif, sûrenin muhatabıyla uyumludur: onuncu ayette karşı taraf bir söz söylemişti (e-izâ dalelnâ…); on ikinci ayette ise sözünü değiştirmişti (innâ mûkınûn). Sûre, sözün ölçü olmadığı bir yerde tarifi davranışa bağlıyor.

خَرَّ — kök خ-ر-ر. Dilcilerin kaydettiği somut anlam: yüksekten düşmek; ve düşerken çıkan ses. Harîr — suyun akarken çıkardığı ses. Yani kökte hem düşme hem ses vardır.

Fiilin seçimi kaydedilmeye değer: ayet seceda (secde etti) demiyor — harrû sücceden diyor: "secde ederek düştüler".

سُجَّدًا — sâcidin çoğulu, fu''al vezninde; hâl (durum bildiren öğe) konumunda. Yani secde, düşmenin biçimidir.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı fiil tercihidir: cümle bir karar anlatmıyor, bir düşüş anlatıyor. Ve bu, on ikinci ayetteki sahnenin tam karşılığıdır: orada baş kendiliğinden öne düşüyordu (nâkisû ruûsihim), burada beden kendiliğinden yere iniyor. Aynı yön, iki ayrı vakit.

وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ — ve tarif bir olumsuzlamayla tamamlanıyor. ك-ب-ر kökünün X. bâbı (istikbâr) dizinde birçok yerde işlendi — Câsiye 45/8'de ve Fussilet 41/15'te (festekberû fi'l-ard). Tekrarlamıyorum.

Ama olumsuzlamanın yeri kaydedilmelidir: üç olumlu vasıf sayıldıktan sonra bir olumsuz vasıf ekleniyor. Yani listeye "yapmadığı bir şey" de giriyor.

Kök dizinde ilk kez burada çözümleniyor.

Kökün somut anlamı: iki şeyin arasının açılması, birbirinden ayrılıp uzaklaşması. Cefâ'l-cenbü ani'l-firâş — yan, yataktan kalktı, aralandı. Dilciler kökü şöyle örnekler: eyerin atın sırtına tam oturmayıp aralık kalması.

Türkçedeki "cefa" bu köktendir ve kökün resmini taşır: yakınlığın kesilmesi.

Kalıp V. bâbdır (tefâul) ve dilciler bu bâbda tedricîlik ve süreklilik kaydeder: bir kerelik kalkma değil, aralıkta durma hâli.

جُنُوب — cenbin çoğulu: yan, böğür. مَضَاجِع — madcaın çoğulu, kök ض-ج-ع: yan üstü yatmak. Madca' — yan üstü yatılan yer, yatak.

Bu, ayetin en dikkat çekici yanıdır ve kaydedilmelidir.

Cümlenin öznesi kişi değil: tetecâfâ cünûbühüm — "yanları uzaklaşır". Yani fiil, insana değil bedenin bir parçasına nispet ediliyor.

Ve nesne de yatak değil, yatağın kendisi de bir çoğul: ani'l-medâci — "yataklardan".

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı iki dilbilgisi ayrıntısıdır — özne olarak cünûb, çoğul olarak medâci: cümle bir irade beyanı gibi değil, bir hâl tasviri gibi kuruluyor. Ve bu, on beşinci ayetteki harrû fiiliyle aynı yöndedir: orada da beden kendiliğinden iniyordu. Sûre, tarifini iki kez beden üzerinden yapıyor — iki kez de fiilin öznesi kişi değil.

Çoğul medâciin bir yan anlamı daha var ve bir gözlem olarak veriyorum: "yatak" tekil olsaydı belirli bir gece anlaşılabilirdi; çoğul, bunu tekrarlanan bir hâle çeviriyor.

خَوْفًا وَطَمَعًا — "korkarak ve umarak". İki mastar hâl konumunda ve yan yana. Aynı ikili Rûm 30/24'te de geçer (yürîkümü'l-berka havfen ve tamaan) ve Rûm'de işlenecek. İki yerde de ikili birlikte anılıyor: ne yalnız korku ne yalnız umut.

وَمِمَّا رَزَقْنَٰهُمْ يُنفِقُونَ — Bakara 2/3'te aynı ifade çözümlendi (ve mimmâ razaknâhüm yünfikūn) ve orada min edatının kısmîlik bildirdiği — "verdiğimizden", hepsini değil — kaydedilmişti. Tekrarlamıyorum.

Ve tarifin sırası kaydedilmeye değer ve bunu bir gözlem olarak veriyorum: secde (bedenin yere inmesi) → tesbih (dil) → büyüklenmeme (iç tavır) → yataktan kalkma (beden, gece) → dua (dil) → infak (mal). Altı vasıf; ve sonuncusu tek başına başkasına dokunan olandır. Liste kişinin kendisinden başlayıp dışarıya çıkıyor.