Muhammed 28. ayet

Zâlike bi-ennehümü'ttebeû mâ eshata'llâhe ve kerihû rıdvânehû fe-ahbeta a'mâlehüm

"Bu böyledir: çünkü onlar Allah'ı öfkelendiren şeye uydular ve O'nun rızasından hoşlanmadılar; O da amellerini boşa çıkardı."

Sûrenin zâlike bi-enne kalıbının beşinci ve son geçişi.

Ve bu, kalıbın en yoğun kullanımıdır: tek cümlede iki gerekçe (uydular + hoşlanmadılar) ve bir sonuç (ahbeta) var.

ت-ب-ع kökünün sûredeki beşinci ve son geçişi (3'te iki kez, 14, 16, 28).

Ve 14. ayette kaydettiğim tespit burada tamamlanıyor: sûre insanı bir şeyin peşine düşen varlık olarak tarif ediyor. Beş geçişte de aynı bab (iftiâl), ve her seferinde farklı bir nesne:

Beş nesne, tek fiil. Sûrenin insan tarifi budur.

Kök: س-خ-ط. Anlamı: öfkelenmek, hoşnutsuz olmak. Ve dilciler bunu رِضَا (rızâ) ile karşıtlık içinde tarif eder.

أَسْخَطَ — if'âl babı: öfkelendirmek.

Ve kelime ğadab (غضب) ile aynı anlam alanındadır ama dilciler bir ayrım kaydeder: sahat, rızânın karşıtıdır ve daha çok hoşnutsuzluk yönü ağır basar; ğadab, öfkenin kendisidir.

Bu ayrımı dilcilerin kaydettiği şekliyle aktarıyorum; kesin sınırlar çizmiyorum.

Ve ayetin dizimi bunu doğruluyor: cümlenin ikinci yarısında tam karşıtı geliyor — رِضْوَٰنَهُۥ.

Bu ifade ilk okunuşta tuhaftır ve üzerinde durmayı hak ediyor.

رِضْوَان — kök ر-ض-و/ر-ض-ي: hoşnut olmak, razı olmak. رِضْوَان, fı'lân kalıbında: büyük ve tam hoşnutluk.

Kelime Kur'an'da Allah'ın hoşnutluğu için kullanılır ve Hadîd'de 57/20'de geçmişti (ve mağfiratün mina'llâhi ve rıdvân).

Peki bir insan, Allah'ın hoşnutluğundan nasıl "hoşlanmaz"?

Klasik tefsirlerde izah şöyle verilir: kastedilen, rızanın kendisinden hoşlanmamak değil; rızaya götüren şeyden hoşlanmamaktır. Muzâf hazfedilmiştir: kerihû mâ yûcibü rıdvânehû — "rızasını gerektiren şeyden hoşlanmadılar".

Bu izahı aktarıyorum ve makul buluyorum.

Ama ayetin lafzı bu haziften kaçınmayı seçmiş ve bunun bir etkisi var — kendi okumamdır:

Cümle, tercihin sonucuna değil hedefine bakıyor. Bir kişinin hoşlanmadığı şey bir emir, bir yükümlülük ya da bir zorluk olabilir; ama o şeyin gittiği yer rızadır. Ayet, hoşlanmama fiilini vardığı yere nispet ederek adlandırıyor.

Bunu bağlayıcı bir tefsir olarak sunmuyorum.

Ve sahat ile rıdvânın aynı cümlede karşı karşıya konması, dizimin en dikkat çekici yanıdır:

İki fiil de bir yönelim bildiriyor ve iki nesne birbirinin zıddı. Yani cümle, tercihi iki yönden birden kuşatıyor: birine gittiler, diğerinden kaçtılar.

ح-ب-ط kökünün sûredeki ikinci geçişi (9, 28, ve 32'de seyuhbitu).

Dokuzuncu ayette bu cümle harfi harfine aynıydı: فَأَحْبَطَ أَعْمَٰلَهُمْ.

Ve iki ayetin gerekçeleri karşılaştırıldığında bir ilerleme görünüyor:

Dokuzuncu ayette tek fiil vardı; yirmi sekizde iki fiil var. Ve sonuç aynı.

Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum.