Nebe' 36. ayet

Cezâen min rabbike atâen hisâbâ "Rabbinden bir karşılık, yeterli bir bağış olarak."

Ayet, önceki beş ayette sayılan her şeyi tek cümlede toparlıyor ve üç kelimeyle niteliyor.

جَزَآءً — karşılık. Yirmi altıncı ayette de aynı kelime vardı: cezâen vifâkā. Yani sûre iki grubun akıbetini de "karşılık" diye adlandırıyor.

مِّن رَّبِّكَ — Rabbinden. Ve burada iki şey birden oluyor.

Bir — kaynak belirtiliyor. Ceza tarafında bu kayıt yoktu. Yukarıda kaydedildiği gibi bu bir asimetridir: mükâfat, kimden geldiği söylenerek verilir.

İki — hitap değişiyor. Sûre bu noktaya kadar "siz" ya da "onlar" diyordu. Burada birden "Rabbin" deniyor — yani tekil bir muhataba, Peygamber'e.

Bu, iltifattır ve Kâria bölümünde işlenmişti. Buradaki işlevi şudur: uzun bir sahnenin ortasında anlatım durur ve doğrudan bir kişiye dönülür. Sahne, o kişinin gözünden onaylanmış olur.

Ayrıca رَبّ isminin seçilmesi anlamlıdır. Fâtiha bölümünde kaydedildiği gibi, Rabb sahiplik ile yetiştirmeyi birlikte taşır. Yani verilen şey bir ödül değil, bir bakım ilişkisinin sonucu olarak sunuluyor.

Kök: ع-ط-و. Vermek. أَعْطَىٰ — verdi. عَطَاء — veriş, bağış, ihsan.

Kelimenin seçimi kritiktir. Cezâ' (karşılık) denmişti; şimdi aynı şey atâ' (bağış) diye anılıyor.

Bu iki kelime normalde birbirine zıttır:

Ayet ikisini yan yana koyuyor. Yani aynı şey hem karşılık hem bağış.

Müfessirlerin bu birleşmeyi açıklama biçimi şudur: amel karşılıktan bir pay hak eder, ama verilen şey hak edilenin çok üzerindedir. Yani karşılık olarak başlar, bağış olarak biter.

Ve bu, En'âm 6/160'ta kurulan denklemin aynısıdır: "Kim bir iyilik getirirse ona on katı vardır; kim bir kötülük getirirse ancak dengiyle cezalandırılır."

Sûrenin iki ucu böylece tamamlanıyor:

• 78/26: cezâen vifâkā — denk karşılık. Sadece ceza.
• 78/36: cezâen … atâen — karşılık ve bağış.

Ceza tarafında tek kelime, mükâfat tarafında iki kelime. Adalet iki tarafta da işliyor; ihsan tek tarafta.

Bu kelime üzerinde ihtilaf vardır ve ihtilaf ح-س-ب kökünün genişliğinden doğuyor.

Hümeze bölümünde bu kökün iki fiil taşıdığı kaydedilmişti: hasebe (saydı) ve hasibe (sandı). Şimdi üçüncü bir kanat ekleniyor:

حَسْب — yetmek, kâfi gelmek. Hasbüke — "sana yeter". Kur'an'da yaygındır:

"Allah bize yeter; O ne güzel vekildir." (Âl-i İmrân 3/173 — hasbüne'llâh)

"Kim Allah'a tevekkül ederse, O ona yeter." (Talâk 65/3 — fe-hüve hasbüh)

"Sana Allah yeter." (Enfâl 8/62, 64 — hasbüke'llâh)

Şimdi ayetteki iki okumaya bakalım:

Birinci ve ikinci görüşler ciddiye alınmaya değer ve ilginç olan şudur: birbirinin tam karşıtıdırlar. Biri "ölçülmüş" diyor, diğeri "yeterince, bolca" diyor.

Ben bir tercih dayatmıyorum. Ama şunu kaydediyorum: ayet iki kelimeyi (cezâ' ve atâ') yan yana koyduğu için, üçüncü kelimenin de iki yönü birden taşıyabilmesi metnin dengesine uyar. Karşılık tarafı hesabı, bağış tarafı yeterliliği gerektirir.

Ve şimdi sûrenin en keskin bağlarından birine gelelim.

Aynı kelime, iki grubun tarifinde.

Hesabı ummayanın karşılığı, ummadığı hesaptır. Hesabı umanın karşılığı ise hesabın ötesine geçen bir bağıştır.

Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum; kelime tekrarı doğrulanabilir bir veridir. Bağın kurduğu anlam ise benim okumamdır.